Call TheONE
Menu

Rem Koolhaas in China


Het CCTV gebouw is ontworpen door OMA​ ​(​Office for Metropolitan Architecture), het bureau van de Nederlandse top architect Rem Koolhaas.

made in holland cctv rem koolhaas 2008

Michael Klinkhamer was voor enkele weken in Beijing aan het fotograferen en publiceerde in 2008 deze reportage voor Miljonair magazine.

De Nederlandse architect Rem Koolhaas wilde niet persoonlijk geassocieerd worden met een luxe blad met als titel “Miljonair” om waarschijnlijk politiek correcte motieven toendertijd.

De redactie van het blad Miljonair wilde desondanks toch aandacht geven aan zijn motieven en filosofie omtrent het bijzondere CCTV gebouw dat officieus af was in Januari 2008 maar uiteindelijk pas in 2012, na een brand en vertragingen in gebruik werd genomen door de Chinese staatsomroep.

“Door een grondige voorbereiding en een toegestaan kort werkbezoek in Rotterdam bij het OMA architectenbureau, voorafgaand aan mijn reis naar Beijing kon ik de maquette, schaalmodel van het CCTV fotograferen en genoeg informatie vinden over hoe Rem Koolhaas tot dit prijswinnende concept voor de oren en ogen van de Chinese staatsomroep was gekomen.”

Eenmaal in China aangekomen was in feite het niet persoonlijk interviewen van Koolhaas een voordeel. Ik had op die manier volledige vrijheid om op eigen beweging en niet geleid te worden door hapklare brokken uit de PR machine van OMA en Koolhaas mijn eigen onderzoek te doen.

Door urenlange wandelingen rondom het bouwproject de maken en vanuit alle mogelijke hoeken en standpunten foto’s te maken. zowel van het gebouw als de leefomgeving eromheen.

Deze aanpak resulteerde in een serie unieke sfeerbeelden, portretten en de documentatie van een belangrijk moment in de ontwikkeling van het ‘Central Business District’ in Beijing maar ook voor mij persoonlijk als architectuurfotograaf en in feite ook als straatfotograaf.

Een vorm van fotografie die ik later vanaf 2010 tot 2020 intensief heb gedaan in voornamelijk Cambodja met mijn onderneming vanuit Phnom Penh: https://klinkhamer.calltheone.com/en/cambodian-photo-tours/

Zoals toen in 2008 vlak voor aanvang van de Olympische Spelen nog met hoop en positiviteit naar de Chinese overheid werd gekeken, zijn we in 2021 inmiddels terug op aarde met betrekking tot China en is van de beloofde “openheid” tot op heden weinig tot niets terecht gekomen.

De CCP heeft in de periode van 13 jaar indruk gemaakt met de China‘s Belt and Road Initiative (BRI) (一带一路) uitgerold dat een verbinding maakt tussen China, en de rest van Azie, Afrika en Europa.

Een gigantische infrastructureel netwerk via land en water. Met als doel het versterken en verbeteren van de economische activiteiten en handel in de wereld met China als drijvende kracht.

Het CCTV gebouw functioneert daarbij in feite de ogen en oren van de CCP en is als zodanig van enorme importantie.

Hier herplaatst ik de CCTV of Made in Holland reportage aangevuld met meerdere portretten en andere nog niet eerder gepubliceerde foto’s uit Beijing 2008.

Night in Beijing cctv 2008
streets of Beijing at night
cctv Beijing streets construction 2008
CCTV Building Beijing compilatie
Compilatie van foto’s zoals gebruikt in het Miljonair magazine artikel.

“Een gevoel van onwerkelijkheid overvalt me wanneer ik op Beijing international airport land en buiten alles in een geel stoffige laag lijkt ze zijn gehuld.

Het is de winter van 2008, China en vooral Beijing is een grote bouwput. Mijn opdracht is om een fotoreportage te schieten en een artikel te schrijven over het CCTV ( China Central Television ) gebouw dat door onze Nederlandse top architect, Rem Koolhaas is ontworpen.

Ook mocht ik voor Nikon-Pro magazine een serie foto’s maken met hun laatste top camera model de D3, de 24-70mm en de 12-24mm F2.8 lenzen. Apparatuur die juist op tijd zijn uitgekomen voor de Olympische Spelen van 2008.

Nikon lanceert net als Canon en andere top camera merken dan hun laatste pro camera’s. Om de internationale pers fotografen met het beste materiaal tot hun beschikking die foto’s te laten maken die voorheen onmogelijk leken te schieten te zijn.

Snellere lenzen, meer foto’s per seconde en beter technische innovaties om Olympische records vast te leggen. Daarnaast wilde ik een serie portretten maken en ook die andere prestigieuze gebouwen fotografen die door de wereldtop architecten in Beijing werden gerealiseerd.

Alles stond toen in het teken van de Olympische spelen en om China als opkomende wereldmacht in een gouden glans van grootsheid, macht en aanzien te geven.”

Chinese construction worker Beijing

“Die bepaalde periode van ongeveer zes weken in China in 2008 waren op vele manieren het begin van mijn vernieuwde zoektocht in de journalistiek en fotografie en resulteerde in mijn persoonlijke en professionele nieuwe identiteit als fotograaf en schrijver.”

chinese construction worker

Op het eerste gezicht lijkt het CCTV gebouw op een enorme broek

In het hart van het CBD het zakendistrict van Beijing, de metropool​ ​waar zeventien miljoen mensen wonen en werken, draait de bouw op volle toeren.

Er wordt 24/7​ ​uur per dag wordt doorgewerkt. Op 235​ ​meter hoogte verlichten flitsende las​-​lichten​ ​en vuurstralen de nacht. Bouwkranen​ ​bewegen traag om immense schildplaten,​ ​bedoeld om de constructie te verstevigen,​ ​op hun juiste positie te krijgen.

Terwijl ik daar zo sta nog met een ‘jetlag’ in de koele avond,​ ​razen auto’s via een achtbaan fly-over​ ​boven mij langs. De lucht is smerig; veel​ ​voetgangers en fietsers dragen een mondkapje.​ ​

Boven me klinkt het bouw geweld​ ​van de duizenden arbeiders die bezig zijn​ ​aan Beijings grootste prestigeobject. En​ ​opeens realiseer ik me ook dat het gebouw​ ​nooit op tijd klaar zal zijn voor de Olympische​ ​Spelen.

De sfeer is als van een science fiction film en ik voel me daarbij zeer geïnspireerd.

Gebouw van de grote getallen​

In de constructie van het nieuwe​ ​televisie- en communicatiecentrum is​ ​10.000 ton staal verwerkt. Het gebouw moet 465.000 m2 aan kantooroppervlak​ ​gaan omvatten en ruimte bieden aan 54​ ​etages, 76 liften, 15 productiestudio’s, 17​ ​nieuws studio’s en 10.000 medewerkers.


Om een idee te geven van de schaal van​ ​het project: op de bouwlocatie zouden​ ​29 Boeing 747’s naast elkaar kunnen
worden geparkeerd. Naar verwachting​ ​wordt het CCTV pas in 2009 opgeleverd.

De prijs van prestige

De totale kosten van het complex zullen​ ​de 600 miljoen euro ruimschoots overschrijden.
De torenhoge prijs en de aarzeling​ ​van de Chinese regering om na zo’n​ ​kostenpost nog meer grootse projecten door westerse architecten te laten realiseren,​ ​was voor de toen nieuw geïnstalleerde​ ​president Wen Jiabao in 2003 reden​ ​genoeg om de bouw en financiering te​ ​heroverwegen.

Het doorrekenen van het​ ​project nam een jaar in beslag; toen werd​ ​het de Chinezen duidelijk dat het te laat​ ​was om de bouw nog te stoppen. Al was​ ​het alleen maar omdat dat een enorm gezichtsverlies​ ​zou betekenen.

En dus werd​ ​besloten om door te bouwen, al werden​ ​er tal van kostenbesparende maatregelen​ ​getroffen. Desondanks blijft de visie van​ ​Rem Koolhaas vrijwel onaangetast – zijn urban visie op de hoofdstad van een wereldmacht​ ​in de 21ste eeuw.


Terwijl in China werd gediscussieerd​ ​over de kosten, waren mensenrechten groeperingen​ ​en media in het Westen vooral bezig met de morele kant van Koolhaas’​ ​bouwwerk. Want hoe kun je als gerenommeerd
westerse architect een ‘showpiece’​ ​bouwen voor een communistisch​ ​regime, dat mensenrechten en vrijheid
van meningsuiting compleet naast zich​ ​neerlegt?

Rem Koolhaas zelf vindt dat het werk​ ​voor CCTV juist een bijdrage kan leveren​ ​aan een grotere openheid van het bewind;​ ​de open structuur en brede toepasbaarheid​ ​van het project is juist met die gedachte​ ​ontworpen.

In 2004 zei hij in het​ ​VPRO-programma R.A.M.: “Ik ben ervan​ ​overtuigd dat de staatstelevisie geprivatiseerd​ ​zal worden, daarom doen wij dit​ ​gebouw.”

“De privatisering en digitalisering van de media in China zal voor een uiteindelijke​ ​bevrijding zorg dragen. Als het​ ​niet lukt om die bevrijding rond 2008 te​ ​bewerkstelligen, zal ik dat onmiskenbaar​ ​persoonlijk als rampzalig ervaren.” Aldus Koolhaas.

CCTV Building under construction

Openheid als sleutelwoord

Op een oppervlakte van circa 20 hectare​ ​realiseert het Britse ingenieursbureau​ ​Arup de bouw van het complex. Het
technologisch gedurfde en baanbrekende​ ​ontwerp van de als avant-gardistisch omschreven​ ​Rem Koolhaas is zo vernieuwend​ ​dat de constructie alleen dankzij recent​ ​ontwikkelde architectuur software is te​ ​realiseren.

Dat is des te belangrijker,​ ​omdat Beijing in een aardschok gevoelig​ ​gebied ligt. Het is een vereiste dat het​ ​gebouw schokken van 7+ op de schaal van​ ​Richter kan doorstaan. Een van de moeilijkheden​ ​daarbij is dat in de twee torens​ ​geen echte kern aanwezig is, terwijl ze​ ​toch stevig genoeg moeten zijn om de op​ ​de constructie inwerkende krachten (niet​ ​alleen aardschokken, maar ook de winddruk​ ​en trillingen) aan te kunnen.​

​De oplossing is even krankzinnig als​ ​geniaal: diamantvormige beplating aan​ ​de buitenkant van de torens. Op het eerste​ ​gezicht lijken deze platen decoratief, maar ze zorgen ervoor dat de beide diagonalen​ ​​langsbalken genoeg steun geven aan​ ​de oneven gewichtsverdeling erboven.​

​Deze ‘grid mesh’ bepantsering is daarmee in wezen het​ ​primaire steunsysteem van het gebouw;​ ​een technische wereldprimeur.

Security guard in Beijing subway

De beide torens hellen tien graden over​ ​en zijn met elkaar verbonden door middel​ ​​van een veertien etages hoge overspanning​ ​op respectievelijk 210 en 235 meter​ ​hoogte.

In de twee torens zullen zowel de​ ​televisieredacties als de administratieve​ ​diensten van CCTV worden ondergebracht.

In het op grondniveau gesitueerde​ ​mediapark, de zogeheten black box, zullen​ ​in drie etages – deels ondergronds –
de televisiestudio’s en de technische faciliteiten​ ​gehuisvest worden.

Op het dak​ ​van de black box wordt een parklandschap​ ​gerealiseerd door de Nederlandse​ ​firma Inside Outside van Petra Blaisse.

Het gebouw is ontworpen met ‘openheid’​ ​als sleutelwoord; door middel van​ ​een interne loop kunnen de medewerkers en bezoekers door het gebouw bewegen;​ ​in de ene toren naar boven, dan over​ ​ de brug, en vervolgens in de andere toren​ ​weer naar beneden.

“Wat me fascineert​ ​aan het communistische systeem,” aldus​ ​Koolhaas in R.A.M, is dat het formele​ ​respect voor collectiviteit nog sterk genoeg​ ​i​s om dit loop-ontwerp als zodanig​ ​te herkennen.”

De kern van de overhangende​ ​torens zijn overigens wel volledig​ ​verticaal – even is overwogen om ook de​ ​liftschacht onder een hoek te bouwen,​ ​maar dit had het prijskaartje met 20 miljoen​ ​euro verhoogd.​ ​

Naast het gebouw is plaats voor het ‘Television Cultural Centre’ met een theater​ ​voor 1.500 bezoekers, danszalen en​ ​opnamestudio’s. Daarnaast komt in een​ ​van de torens het Mandarin Oriental, een​ ​vijfsterrenhotel met driehonderd uiterst​ ​luxe kamers.

Spiegel van de Chinese ziel​

Na mijn eerste confrontatie met het gebouw,​ ​gehuld in de nachtelijke duisternis, ben ik​ ​er nog niet uit. Indrukwekkend is het wel.
Maar is het mooi? Doet het wat met je? Is​ ​d​i​e beloofde schoonheid, vernieuwing of​ ​openheid al te bespeuren?

Gelukkig is het​ ​de volgende dag prachtig weer: een strakblauwe​ ​lucht en een licht zonnetje. Dan​ ​ziet alles er waarschijnlijk beter uit. Vanuit een taxi​ ​zie ik het gebouw steeds weer opdoemen​ ​aan de skyline van Beijing.

Het is echt een​ ​opmerkelijk bouwwerk, dat zich door zijn​ ​hoekigheid, harde lijnen en asymmetrische​ ​vorm niet makkelijk laat definiëren.
Daarom besluit ik om me enkele kilometers​ ​van het gebouw af te laten zetten en​ ​​ernaartoe te wandelen.

Zo kan ik vanuit​ ​een telkens veranderend gezichtspunt dewijze waarop de kolos zich tot het straatbeeld​ ​van Beijing verhoudt, bestuderen.

Beijing streets view with CCTV 2008

Tijdens mijn wandeling zie ik wat zich in​ ​feite afspeelt in Beijing: De oude hutongs​ ​(Chinese straatjes en buurtjes) zijn in verval​ ​en staan in de schaduw van de hoogbouw​ ​van het zakendistrict.

Het zijn twee aparte​ ​werelden, wat nog eens wordt benadrukt​ ​door de enorme muur​/schutting​ waarmee het CCTV​ ​gebouw​ ​van pottenkijkers wordt afgeschermd.


Ook die muur komt uit de koker​ ​van Koolhaas. Geen alledaagse schutting​ ​met wervende foto’s van wat er uiteindelijk achter moet verrijzen, maar een muur​ ​met roest en Chinese leuzen uit vervlogen tijden.

Arty en geheel volgens de laatste​ ​trend in urban grunge.
De buurtbewoners en voorbijgangers die​ ​ik naar hun mening vraag over het gebouw,​ ​trekken hun schouders op: “Me don’t like.​ ​Not Chinese. Too expensive too!”

Nee, de​ ​liefde van het volk voor het mega bouwsel is​ ​nog niet echt te bespeuren.

CBD police in Beijing 2008_bw
cctv beijing 2008 behind the scenes
chinese CCP man Beijing 2008_bw

Ik vervolg mijn weg en neem een kijkje​ ​achter de coulissen. Ik besef dat alles wat ik​ ​daar nu aantref, over een à twee jaar verdwenen​ ​zal zijn.

Beijing, eigenlijk heel China, is​ ​in sneltreinvaart aan het moderniseren – het​ ​is de grootste bouwput ter wereld. Het gebouw is een geblindeerde reus​ ​vol dreiging. Een machtssymbool van​ ​een supermacht met vele gezichten​.​

Intimidatie van een grootmacht

Ter voorbereiding van mijn bezoek aan​ ​Beijing bezocht ik het hoofdkantoor van​ ​OMA in Rotterdam, waar ik de officiële​ ​presentatie maquette te zien kreeg.

Op die kleine​ ​schaal, en met de nodige fantasie, krijg je​ ​nog wel een gevoel van begrip voor de positieve​ ​doelstellingen, met als sterkste argument​ ​de communicatieve openheid van het gebouw.

Maar wanneer ik eenmaal aan​ ​de voet van deze in aanbouw zijnde kolos sta, verdwijnt dat​ ​gevoel compleet. Het gebouw is nu nog een donkere,​ geblindeerde reus vol dreiging.

Met​ ​name de overhellende torens stralen pure​ ​intimidatie uit. Het is een machtssymbool​ ​van een supermacht met vele gezichten.​ ​

Dat Koolhaas zich zou kunnen vergissen​ ​in China, in de beoogde openheid​ ​van het regime, blijkt van een kinderlijke​ ​naïviteit. Zijn motivatie om ’s werelds​ ​grootste kantorencomplex neer te zetten​ ​in Beijing, lijkt eerder gebaseerd op​ ​de ambitie om iets te kunnen bouwen dat elders in de wereld onmogelijk zou zijn.

“We moesten kiezen of we iets in China​ ​wilden maken of in het New York van na​ ​9/11”, aldus Koolhaas tegen de VPRO.”

Dat​ ​het staatsinstituut CCTV de bevolking een​ ​gecontroleerde en gecensureerde waarheid​ ​blijft presenteren, werd eens te meer​ ​duidelijk toen tijdens mijn verblijf in China de hel losbrak in het door​ ​China geannexeerde Tibet.

Terwijl de​ ​wereldopinie steeds meer in verzet komt​ ​tegen China’s dubbele moraal en oproept​ ​tot het boycotten van de Olympische Spelen, is het CCTV-gebouw nu al in een,​ ​letterlijke, spagaat beland.

Openheid of​ ​staats propaganda? Communisme of kapitalisme?
Misschien is dat wel de ware​ ​visuele boodschap en vraagstelling van het CCTV complex. 

cctv photo beijing 2008

‘Bedelmonnik met een missie’ Peter Klashorst.

Peter Klashorst Cambodia in money suit

Eerder gepubliceerd verhaal en fotografie in HP/De Tijd kerstnummer 2010.

Peter Klashorst, in de jaren tachtig een van de meest spraakmakende kunstenaars van zijn generatie, woont en werkt tegenwoordig in de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh.

Daar exposeerde de kunstenaar in de voormalige Tuol Sleng-S-21 gevangenis zijn meest recente werken.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh-tekening

Michael Klinkhamer bezocht de kunstenaar in zijn Aziatische domicilie en sprak met hem over zijn eclectische oeuvre, zijn hang naar zelfdestructie en, hoe kan het ook anders, vrouwen, macht en de totale redeloosheid van het bestaan.

Ik verlaat de aankomsthal van het Phnom Penh International Airport. Uit een kluitje rondhangende Cambodjanen maken zich enkele figuren los, zwaaiend met bordjes, “You need car, taxi, hotel? Where you go?” 

Vanuit mijn ooghoek zie ik een gedrongen man staan, met indringende donkere ogen onder een zwart flaphoed; Peter Klashorst.

Na een korte, hartelijke begroeting rijden we per tuk-tuk, een soort brommer koets de vroege avondspits in, op weg naar Klashorst zijn huis annex atelier. De kunstenaar woont en werkt downtown, in het uitgaansgebied waar de nacht geen einde kent en de tientallen barretjes namen hebben als, Candy Bar, LuckyBar 69,  Darling-Darling en You Hot. 

Het stadsdeel ligt aan de indrukwekkende Mekong Rivier en wordt begrensd door een fraai onderhouden boulevard. De bouwstijl is Frans koloniaal, die het gebied bijna een Zuid Franse allure verleent. Laten we eerst maar even wat drinken, toch?”, zegt Klashorst. “Het bier is hier goed en de sfeer zit er altijd in”. Hij gaat me voor, een donkere, ijskoud gekoelde bar in, waar een twintigtal ‘hostessen’ ons vriendelijk welkom heten.

“Proost en welkom in mijn stad”, zegt Klashorst na de eerste teug van zijn ijskoude bier, onverstoorbaar, terwijl slanke vrouwenhanden over ons heen beginnen te kroelen en onze nek en rug stevig masseren. “Let daar maar niet op hoor, zo gaat het hier gewoon”, zegt Klashorst. “Het is gewoon werk voor die meiden. Ze komen vanuit de sloppenwijken en het platteland hiernaartoe en verdienen op deze manier heel wat meer dan als ze in een fabriek of in een sweatshop iets vaags in elkaar zetten voor twee dollar per dag.

 Ik zit vaak in dit soort barretjes. Meestal geef ik zo´n meisje wel eens wat dollars of een mobiele telefoon. Natuurlijk, als je ook ´iets anders´ wilt dan is dat ook te regelen, al moet ik daar nu echt even niet aan denken. Trouwens, ik zie die meisjes hier ook meer als modellen voor mijn schilderijen, tekeningen, strips, films, mijn erotische foto’s; ze zijn een bron voor mijn beeldverhalen. Ik zie veel schoonheid en onschuld in hen. Op Facebook publiceer ik soms korte films van een paar vrouwen, kleine portretjes en culturele vertellingen. Denk je nu echt dat ik hier voor seks kom? Ik neuk toch altijd en overal wel, daar gaat het mij niet om.

Deze vrouwen hebben mij ook weer nodig om te praten en te rusten en wat geld los te krijgen, voor van alles. Ik ben daar makkelijk in, dat is altijd al zo geweest. Als ik weer wat poen heb dan moet het op, en als er even geen geld is dan helpen ze mij ook met gezelschap, eten of drank.”   

Saint-of-Me-Klashorst-atelier-Phnom-Penh.
Saint-of-Me-Klashorst-atelier-Phnom-Penh.

Klashorst voelt zich duidelijk thuis in de Cambodjaanse hoofdstad, waar hij min of meer bij toeval is beland. “Ik pendelde eerst tussen mijn huizen en vrouwen in Azië en Afrika. Daarna woonde ik in Bangkok. Van mijn leven in Afrika was ik toen even genezen, daar werd het me te gevaarlijk. Ik werd steeds weer gearresteerd en zat dan in de bak terwijl de politie alles uit mijn huis stal. Hier in Azië is het toch wat normaler.

Aziaten zijn totaal niet  agressief. De Afrikanen in de slums wel, die vreten een witte jongen als ik op, zeker als ze geld aan iemand ruiken. Zo kwam ik dus in Bangkok terecht. Maar daar werd het me te duur en te braaf. Ik vond die welvaart eigenlijk een beetje saai.

Hier in Phnom Penh heb je een dorpse sfeer met een dikke rand van heftige armoede, corruptie en daarnaast ook extreme rijkdom.

Het ieder voor zich. Wat natuurlijk veel te maken heeft met de periode van de Khmer Rouge en de totale waanzin van zelfdestructie en broedermoord.

Van 1975 tot 1979 vergreep de communistische Khmer Rouge zich aan de Cambodjaanse bevolking in een naïef opgezette communistische revolutie.

In luttele jaren joeg het regime van Pol Pot het land naar de afgrond, ten koste van miljoenen doden.

Als symbool van het bloedvergieten heeft de huidige Cambodjaanse regering in samenwerking met UNESCO van de voormalige Tuol Sleng-S-21 gevangenis een museum gemaakt, dat nu een van de grote toeristische trekpleisters van Phnom Penh is.

Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-Phnom-Penh
Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-Phnom-Penh
Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-museum-Phnom-Penh-

Klashorst: “Als je het nuchter bekijkt is dat museum gewoon een vorm van exhibitionisme. Toch ben ik er tijdens een van mijn eerste bezoeken aan Cambodja maar eens gaan kijken. En toen realiseerde ik me dat het, zonder dat de Cambodjanen het zelf beseffen, ook een soort ´kunstinstallatie´ is, zoals je in Nederland in een modern museum ziet.

Het staat er vol met heftige foto’s en instrumenten van die haat en de onvoorstelbare menselijke destructie. De plek heeft Klashorst geïnspireerd tot de werken die hij in de voormalige gevangenis en martelwerkplaats nu gaat exposeren. “Ik maak een aantal doeken van twee bij anderhalf meter, ik ben ook bezig aan een groot standbeeld voor de 14.000 tot 20.000 slachtoffers van de Khmer Rouge uit de Tuol Sleng-S21 gevangenis en ik werk samen met UNESCO aan een gedenkplaats en monument voor de familieleden van de slachtoffers.

Op de sokkel komen de namen van alle slachtoffers te staan.” Voor de kunstenaar staat de geschiedenis van de Khmer Rouge niet op zichzelf. “Het is echt afschuwelijk wat ze daar in die gevangenis hebben uitgevreten. Maar ik beschouw die geschiedenis niet als een incident uit het verleden, zoals bijvoorbeeld de holocaust. Het is niet alsof dit soort geweld nu niet meer gebeurt. Er is altijd wel een, macht die zich vergrijpt aan de verschoppelingen,

Een politieke of militaire macht die uitbuit, vernederd en martelt. Als je even pech hebt om aan de verkeerde kant te zitten van de lijn. Kijk maar naar Irak, Afghanistan, Iran, Israël, enzovoort. Daarom is dit werk ook een actueel en een heel persoonlijk statement. Ik kom soms nog even in Nederland, en daar gaat het ook steeds meer die kant op. Het nummeren en opsluiten, registreren en fotograferen van totaal onschuldige mensen. Met als enige doel om ze daarna zo snel mogelijk te laten verdwijnen uit Nederland. Nederlandse repressie.


Zijn betoog wordt onderbroken door de ringtone van zijn mobieltje. “Wacht even, telefoontje. Ja? No baby, I am working now. No, working. I can not meet, no. I’m with a journalist working and then painting. Listen, I am no tourist o.k?. “

Peter-Klashorst-in-de-straten-van-Phnom-Penh
Peter-Klashorst-in-de-straten-van-Phnom-Penh

Diep in de nacht loop ik de trappen op naar Klashorsts atelier, gevestigd  in een grote etage met een  ruim opgezet dakterras. De straatverlichting werpt een zachtgele gloed over de zwoele tropische geurende, en altijd in beweging zijnde stad. Een licht verkoelende bries blaast door de nu verlaten straten.

Peter Klashorst is aan het werk, in het gezelschap van een nieuwe Cambodjaanse vriendin en model. Hij staart naar de grote doeken die verspreid langs de muur staan, en werkt steeds kortstondig gewapend met een spuitbus, aan verschillende doeken. Met dansachtige bewegingen brengt hij korte zwarte lijnen, snelle strepen en kleuraccenten op de doeken aan.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh
Nacht schilderen in Cambodja
Klashorst-atelier-Phnom-Penh-portret
The Horror!

“Deze serie schilderijen van de gemartelde en vermoorde slachtoffers van de Khmer Rouge zijn op de authentieke historische foto’s geïnspireerd”, vertelt Klashorst, al schilderend.

“Morgen moeten we maar even naar de Tuol Sleng gevangenis gaan, dan zul je beter begrijpen wat ik bedoel en waar dit werk voor staat.

”Tuol Sleng is de oude Tuol Svay Prey Hogeschool die in 1975 door de Rode Khmer werd overgenomen voor gebruik door de speciale veiligheidsdienst van Pol Pot.

Het gebouw werd door deze dienst gebruikt als gevangenis (S-21) en martelkamer. Hoeveel gevangenen er precies binnen deze muren hebben gezeten, is onbekend. Schattingen lopen uiteen van 14.000 tot 20.000 mensen.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh-nacht

“Het is een verhaal dat eigenlijk al heel lang in me zit”, vertelt Klashorst terwijl we door de hol klinkende voormalige martelkamers lopen en halt houden bij de primitieve houten martelapparaten. “Als kind liep ik ook mee in de anti-Vietnamdemonstraties”.

“Toen ik dus eenmaal in Phnom Penh kwam, raakte die geschiedenis me heel sterk, waarschijnlijk omdat ik zelf in Afrika voor langere tijd zat opgesloten. Maar ook eigenlijk al vanuit het verleden van mijn vader die in een kamp zat in Polen, tijdens de oorlog. Die ouwe, inmiddels tweeënnegentig jaar oud, heeft allerlei kamp trauma’s waar hij nooit echt helemaal van los is gekomen. In dat opzicht was ik al van jongs af aan opgescheept met een zwijgend trauma binnen mijn familie.

Na mijn eerste bezoek aan de Tuol Sleng gevangenis rolden de tekeningen, schetsen en schilderijen eigenlijk vanzelf uit mijn kwast. Ik voel dat dit iets is dat ook diep in mij zit. Ik heb de originele foto’s, die hier gedeeltelijk aan de muur en in die vitrines tentoon zijn gesteld als uitgangspunt gebruikt.

Bij het museumpersoneel en directie kregen ze in de gaten dat ik er mee aan het werk was. Vervolgens werd ik benaderd door UNESCO. Om iets te mogen doen in het museum heb je natuurlijk toestemming nodig van de minister van cultuur of zo. Die is nu afgegeven, via de UNESCO, en nu ga ik hier op de bovenverdieping mijn werk exposeren. Rond de tijd van de tentoonstelling zijn er ook eindelijk de langverwachte uitspraken van het  Cambodjaanse oorlogstribunaal. Dat maakt het verwerkingsproces van de slachtoffers en de straffen voor de voormalige Khmer Rouge leiders en beulen zeer actueel.

Klashorst: “Maar een handjevol mensen heeft deze gevangenis ervaring overleefd, hooguit zes of zeven mensen. Zij en hun familieleden krijgen hier geen enkele aandacht, geestelijke hulp of financiële steun. Het leven gaat door en er sterven hier regelmatig nog grote groepen mensen, zoals onlangs op die brug over de Mekong rivier. Hup, driehonderd doden en plus gewonden. De volgend dag is alles weggeruimd. En gaat het leven weer door.

Ik werk nu nauw samen met een van de overlevenden, Choum Mey. Die man komt nog dagelijks in de S-21 gevangenis, iedere dag met zijn brommertje om twee uur. Hij is dus nooit echt vrij gekomen. Ik praat met hem en kom zo meer en meer te weten over die tijd, en het leven ten tijde van de Khmer Rouge.”

Klashorst is zich ervan bewust dat zijn Cambodjaanse werk bij sommigen scepsis zal oproepen. “Ik sta nog altijd bekend als die blote vrouwen schilder.

Na duizenden schilderijen van allerlei naakte dames, die ook allemaal een persoonlijk verhaal hebben – en ik ga daar dan ook diep, letterlijk heel diep op in – kreeg ik daar eigenlijk wel genoeg van.

Na letterlijk duizenden van die verhalen en aansluitende, soms slopende affaires, word je daar heel moe van. Het voordeel bij het maken van deze portretten is dat die mensen dood zijn. In mijn atelier staan nu de doeken die min of meer af zijn, en staren die dode ogen mij aan. Ik voel daarbij wel een emotionele druk. Want wanneer ik iemand schilder dan word ik ook die persoon. Als iemand een zenuwtic heeft bijvoorbeeld, dan krijg ik die ook. Maf, niet?

Mijn manier van schilderen is geen –isme.  Ik ben helemaal los van die Amsterdamse kunstwereld.

Al jaren geleden  ben ik uit die incestueuze wereld gekropen. Dat komt volgens mij mijn werk alleen maar ten goede. Die scene heeft mij sowieso nooit geboeid, ik moest er  eigenlijk nooit iets van hebben. Of ik nu in het Stedelijk museum hing of ergens in een galerie in New York. Ik schilder liever onafhankelijk vanuit de jungle, the heart of darkness, om het zo maar eens te stellen.

Wat al die commerciële kunst types er van vinden, boeit mij niet. Een serie portretten als deze is qua stijl vast al eens eerder gedaan. Die met spuitbus gemaakte hersengolven voegen  er een abstract element  aan toe. Ik word één met de verf, de spuitbus en het doek, en transformeer  dan mee in het schilderij. Wanneer ik schilder zit ik soms, geestelijk compleet vast alsof ik in een van die kleine cellen die ze hier in de Tuol Sleng hebben.

Letterlijk voel ik de pijn en wanhoop die hier tussen deze muren heeft rond gewaard. Ik hoop dat de bezoekers dat straks ook zullen voelen, en dat de slachtoffers op een of andere manier weer tot leven zullen komen, snap je?”  Klashorst kijkt me vragend aan. 

“Dit  kunstproject is mijn bestemming geworden, zo voelt het. Hier heb ik eigenlijk mijn hele leven voor gewerkt.”

We lopen samen zwijgend door de zalen van het martelmuseum en willen net vertrekken als er een tropische stortbui losbarst. We vluchten snel terug naar een van de zalen van het museum. In een naargeestige hoek van de zaal staat een vitrine, volgestapeld met schedels die ons leeg aanstaren.

Lege bruine oogkassen en de doorboorde schedels van een vermoorde generatie kansloze Cambodjanen. Terwijl ik huiver, en een rilling van afschuw onderdruk, is Klashorst via zijn mobieltje alweer in gesprek met een van zijn nog springlevende modellen. “Yes! What baby? you need phone, again why? I gave you one yesterday, you lost it … o.k. we talk later, I am busy now, yes working,  no boom boom. not with her, no, no working with Holland journalist,  o.k !”

Painter Peter Klashorst in Phnom Penh
Portret Peter Klashorst in Phnom Penh 2014

De geniale ijdeltuit Pim Fortuyn bloot voor de camera

We kennen hem in Nederland allemaal nog. De geniale ijdeltuit, professor en politicus Pim Fortuyn. Onverholen homo, zeer belezen en vaak gezien met zijn 2 poedels op schoot. Hij was soms zo rebels als een kunstenaar.

Zijn vaderlandsliefde en ambitie lag ten grondslag aan zijn succes en ondergang. Hij was professor, zakenman, auteur van veelgelezen boeken. Fortuyn was zeer welbespraakt met een narcistische ijdele on-nederlandse manier van doen en laten.

Hij was geniaal en open minded. Maar ook heel anders dan alle andere politici. Dat wilde ik vastleggen in beeld. Wat je ook van hem dacht, hij bracht je een gevoel van gezond verstand of ongemakkelijkheid. “Not everyone’s cup of tea”, zou Fortuyn schaterlachend zeggen.

Hij liet zich rondrijden door zijn trouwe chauffeur in een dikke Daimler XJ Dat gaf hem onversneden status en plezier. Het was ook vooral bijzonder dat hij een marmeren buste van zichzelf had laten maken in Italië.

Ik kreeg ooit de opdracht om Pim Fortuyn om voor het opinieblad HP/de Tijd te fotograferen. Op de redactie gniffelden de journalisten over zoveel hoogmoed. Aan Michael Klinkhamer om dat eens haarfijn te fotograferen. Juist ik, omdat ik bekend sta om door te zetten waar anderen ophouden, geen nee te accepteren en met het oog van een kunstenaar en meester manipulator fotografeer.

Tijdens de fotosessie zag ik dat zijn zakelijke overhemd met stropdas niet werkte tegen zijn marmeren buste. Daarom adviseerde ik hem om zijn shirt uit te trekken. Mijn argument was valide en Fortuyn zag dat ook. Los van politieke correctheid werkte hij mee om het beste te maken. “Skin on Skin en Stone to Stone.”

Echt is namelijk echt in de kunst en dat was Pim Fortuyn ook (r.i.p). Deze foto stond een paar dagen op de cover van het tijdschrift en bracht Fortuyn in de problemen toen als directeur van de OV-Studentenkaart BV. De tweede keer dat ik hem fotografeerde schaterde hij het uit toen ik binnenkwam.

“Oh, nee, ik ga niet weer uit mijn hemd voor je hoor?, riep Fortuyn lachend uit in zijn Rotterdamse huis.

Die tweede keer fotografeerde ik hem keurig in de studio als gedreven en iets wat ongeduldige politicus en als ‘vader des vaderlands.’

Portret fotografie van de controversiele Politicus Pim Fortuyn met ontbloot bovenlichaam - Michael Klinkhamer
Portret fotografie van de controversiele Politicus Pim Fortuyn met ontbloot bovenlichaam – Michael Klinkhamer
Portret fotografie van de ambitieuze en controversiële Politicus Pim Fortuyn Michael Klinkhamer
Portret fotografie van de ambitieuze en controversiële Politicus Pim Fortuyn
photo Michael Klinkhamer

Portretfotografie in het UMC

Enkele portretfoto’s gefotografeerd in het grootste academische ziekenhuis in Nederland. Voor mijn lens komen verplegers, artsen, onderzoekers en patiënten. Bedrijfsfotografie met als centraal thema de mens en bedrijfsactiviteiten binnen het UMC in Amsterdam in 2020-2021.

Fotograferen met als doel een gigantische instantie terug te brengen tot de menselijke maat is hierbij mijn missie.

UMC recycle green team foto klinkhamer©
UMC recycle green team foto klinkhamer©
artistieke portretfotografie van medewerker hr amsterdam UMC ziekenhuis
portretfotografie van medewerker UMC ziekenhuis. ©Michael Klinkhamer

Het UMC Amsterdam staat voor grootschaligheid op menselijke maat. Door het fotograferen van medewerkers binnen de instelling leren we de mensen achter de organisatie beter kennen.

laborant ziekenhuis UMC amsterdam portretfotografie zwart-wit
portretfotografie van een laborant UMC ziekenhuis. ©Michael Klinkhamer
portretfotografie patient met vr bril in ziekenhuisbed AMC-VU Amsterdam ziekenhuis
portretfotografie van patiënt tijdens een virtual reality experiment in UMC ziekenhuis. ©Michael Klinkhamer
AMC verpleegkundige training programma.
Edwin de Vrieze UMC verpleger aan het werk met Rover app.
Edwin de Vrieze UMC verpleger aan het werk met Rover app.
AMC Palliatieve zorg medewerkers

Portretfotografie uit de jaren 90

In de jaren 90 was de Nederlandse serie Flodder, geregisseerd door Dick Maas, een daverend succes. Hieronder staat deze getalenteerde man die later nog vele successen op zijn naam zou schrijven met zijn hand op de borst van voormalig playmate model Tatjana Simec.

portret dick maas en tatjana simec michael klinkhamer
Dick Maas & Tatjana Simec

Dick Maas is één van Nederlands succesvolste regisseurs. Zijn beroemdste Nederlandse films zijn Flodder, Amsterdamned en De Lift. De jonge filmmaker Jeffrey De Vore toont aan de hand van unieke en nooit eerder vertoonde beelden het verhaal achter zijn succes in een nieuwe documentaire.

Deze documentaire met de naam “De Dick Maas Methode” beloofd grappig en onthullend te zijn en verschijnt vanaf 1 oktober 2020 in de bioscoop.


Andere bekende iconen uit de jaren 90 voor die voor de lens van Michael Klinkhamer verschenen zijn onder andere Willem van Hanegem, Charles Groenhuijsen, Sylvia Millecam (r.i.p.), Maarten van Rossum en Peter Post en talloze anderen bekende personen uit de beginjaren van fotograaf Klinkhamer .

portret willem van hanegem michael klinkhamer
Willem van Hanegem
portret charles groenhuijsen michael klinkhamer
Charles Groenhuijsen
portret sylvia millecam michael klinkhamer
Sylvia Millecam r.i.p.
portret maarten van rossum michael klinkhamer
Maarten van Rossum
portret peter post michael klinkhamer
Peter Post

Een kleine beetje menselijkheid in de straten van Phnom Penh Cambodja

Het is heet, 30c ongeveer en het regent een beetje. Toen ik met mijn jet-lag over de Sisowath Quay liep, ook wel bekend als “Riverside”, zat deze jongen volkomen naakt op zijn knieën en verwijderde voorzichtig een of andere splinter uit de poot van zijn hond.

Er was duidelijk vertrouwen tussen elkaar en de hond stond daar gewoon terwijl de regen naar beneden viel. Na twee maanden in Amsterdam, waar ik de Amsterdam fototours verzorg, ben ik zeker weer terug in Phnom Penh.

Ga de volgende keer met je camera mee.

Straatkunst zeilschip in Amsterdam

Tijdens het lopen in een tunnel in Amsterdam zag ik deze geweldige straatkunst van een oud Nederlands zeilschip. Het element van het moment viel me op toen de jongen op de golven van de geschiedenis liep.

Rennen op de golven van de geschiedenis

Michael Klinkhamer is een Nederlandse fotograaf die de laatste 10 jaar voornamelijk in Azië werkt. Deze beelden zijn afkomstig van zijn recente bezoek aan zijn woonplaats Amsterdam en het nabijgelegen Nederlandse “polderland”.

Michael geeft fotoworkshops en rondleidingen in Nederland en in Cambodja-Thailand-Vietnam en Bali.

©Photos by Michael Klinkhamer -08-2019.

Alleen de lucht boven ons in het Nederlandse polderlandschap

Prachtige luchtfotografie in Nederlands polderlandschap, gemaakt in augustus 2019 tijdens een fototour van Michael Klinkhamer.

Vogels vliegen laag
Vrachtschip in een aangelegd kanaal
Typisch Nederlandse polderlandschap
Lucht boven een meer met pier

Michael Klinkhamer is een Nederlandse fotograaf die de laatste 10 jaar voornamelijk in Azië werkt. Deze beelden zijn afkomstig van zijn recente bezoek aan zijn woonplaats Amsterdam en het nabijgelegen Nederlandse “polderland”.

Permanent gevestigd in Cambodja richt hij zich op het dagelijks leven en de straatfotografie in en rond Phnom Penh.

Daar richt hij zijn lens op de lokale bevolking die leeft langs de grote rivieren in zijn deel van de wereld, de Mekong en Tonle Sap rivier en het meer in Cambodja. Beide rivieren staan onder milieudruk als gevolg van waterkrachtcentrales en andere klimaatgerelateerde zaken.

Michael geeft fotoworkshops en rondleidingen in Nederland en in Cambodja-Dhailand-Vietnam en Bali.

©Photos by Michael Klinkhamer -08-2019.

Unieke landschapsfototour geïnspireerd door de Nederlandse schrijver Nescio

Tijdens de unieke landschapsfototour, geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio, ontdek je de schoonheid van Amsterdam en Nederland.

Als ik aan Nederland denk, denk ik aan ruw water, geweldige wolkenformaties, een frisse bries en eindeloze groene dijken om de voeten van de mensen droog te houden. Aangezien de meeste delen van het land in feite ongeveer 4 meter onder de zeespiegel liggen.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio

De betekenis van Nescio ontdekken?

Nescio betekent in het Latijn; “Ik weet het niet”. Hij was een Nederlandse schrijver die beïnvloed werd door het neo-romantisme en wiens echte naam Frederik Grönloh was. Hij was een zakenman uit Amsterdam en leefde van 1882 tot 1962. Hij schreef onder deze “Nescio” naam als een pseudoniem om zijn zakelijke personage gescheiden te houden van zijn privéleven.

Tijdens zijn leven schreef hij verschillende boeken en beschreef hij romantisch het platteland van ongeveer honderd jaar geleden rond de tijd van 1911 tot 1915.

Geïnspireerd door de beroemde Nederlandse korte verhalenschrijver Nescio bieden wij een grote inspirerende privé fototour door de stad en het landschap in en rond Amsterdam. Mijn recente foto’s zijn genomen op augustus 2019. Korte verhalen van Nescio zijn: “de uitvreter”, “titaantjes”, “dichtertje”, “mene tekel”. Tijdens onze fototournee vertel ik je graag meer over deze verhalen.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio zwart wit

Net buiten Amsterdam, gemakkelijk bereikbaar met de fiets, vindt je de Nederlandse bergen. Dit is natuurlijk een contradictio in terminus, want Nederland is zo plat als een pannenkoek, maar voor ons fotografen is het hetzelfde idee. Het is een natuurlijke plek om de natuur, de wilde dieren en de lokale cultuur te ontdekken en te verkennen.

Wanneer je met je fiets de vele bruggen over de brede waterwegen op en neer fietst en van daaruit over het uitgestrekte polderlandschap kijkt, zul je het begrijpen.

Frisse lucht in het veld om diep adem te halen.

Laat die frisse, koele en schone lucht in de velden doordringen in je longen. Dit is vooral leuk na een paar dagen onvrijwillig of met opzet in de haven van Amsterdam de marihuana en hasjiesjdampen te hebben ingeademd die tegenwoordig in alle straten en steegjes van de Amsterdamse binnenstad de lucht vullen.

Dit wordt een fototournee en een therapie-oefening in één. Houd je camera en misschien een goede groothoek- en telelens klaar en volg mij.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio delfts blauw

Tijdens mijn Nederlandse fotorondleidingen kan ik je, als je een dag of wat langer kunt blijven, meenemen. Onlangs heb ik mijn ultra-groothoek-zoomlens van Nikon weer eens gebruikt om een aantal toegewijde beelden te maken en te zien hoe dit deel van Amsterdam in de loop van de tijd is veranderd. Nikkor 14-24mm F2.8

Ongestoord uitzicht op het Nederlandse polderlandschap.

Amsterdam-Stad is zeker dichter bij dit gebied gekomen, maar wel op een goede manier.

Het goede is dat er enkele grote grachten en uitgestrekte watermassa’s tussen liggen om de stadsuitbreiding van Amsterdam te voorkomen. De mensen hier begrijpen ook dat deze historische omgeving en de fragiele natuur beschermd moeten worden.

Dit kernlandschap en unieke ongestoorde Hollandse uitzichten zijn nog steeds hetzelfde, vooral langs de dijk van steden als Schellingwoude tot Durgerdam, en langs het Markermeer in de richting van Markeneiland.

unique landscape photo tour inspired by the famous Dutch writer Nescio birds

Alles is nog steeds zoals honderd jaar geleden. Geen verstoring van het uitzicht, mooi houten huis gedrapeerd langs de smalle landweg naast de honderden kilometers kronkelende dijken. Tussen die eindeloze groene weiden met dramatische wolken grazen vette zwart-witte koeien zachtjes voor de beste kwaliteit melk, boter en Hollandse kaas.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio koeien
unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio kerkje

Tussen Durgerdam en Schellingwoude en uitkijkend over het uitgestrekte waterlichaam dat ooit deel uitmaakte van de “Zuiderzee” omdat dit ooit een enorme baai was die verbonden was met de Noordzee. Ongeveer 100 km lang en 50 km breed met 300 km dijken om het platteland te beschermen tegen overstromingen. In 1933 werd de Zuiderzee afgesloten door een enorme “Afsluitdijk” en werd het zoetwatermeer.

Dit beeld hieronder zou, naar mijn mening, perfect zijn voor een beeld als eerbetoon aan het ongelooflijke ingenieurswerk en de pioniersrol die de strijd tegen de zee eeuwenlang in Nederland heeft moeten vervullen. Mijn beeld hier is daar een getuigenis van!

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio open zee

“Het land van Nescio”, noem ik dit deel net buiten Amsterdam. Hier kun je de eeuwenlange landaanwinning voelen en zien. Dit was de Oost-Indische Compagnie VOC die haar schepen in de haven van Amsterdam bouwde. Ze konden direct naar de oceaan varen. Het land werd geleidelijk aan teruggewonnen op de zee en het polderlandschap werd gemaakt met de dijken als bescherming. Meer hier over:

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio stoel in de wei

Vanuit mijn huis in Amsterdam zie ik de volgepakte vrachtboten continu 24/7 voorbij varen in een eindeloze parade over de industriële kanalen die via de Rijnkanalen naar Duitsland, België en Frankrijk varen.

De oude Amsterdamse brug en zijn graffitikunstscene

De oude Amsterdamse brug die in 1957 werd gebouwd, is een mooi voorbeeld van de manier waarop Amsterdam verbonden is met de provincie Noord-Holland. Er is een live graffitikunstscene onder de brug en een stadscamping Zeeburg en het oudste park van Amsterdam het Flevopark.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio brug
unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio brug in de avond

Voor deze speciale Amsterdam-brede fototour kunnen we in de buurt van het Centraal Station bijeenkomen en goede fietsen huren en de fietspaden volgen langs de Amsterdamse havendokken en gerestaureerde en nieuw ontwikkelde woonwijken. Gemengde stadslandschappen met de oude havenmagazijnen naast oude en verweerde tunnels en bruggen om onderweg te kunnen schieten.

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio brug amsterdam

Een geweldige locatie om deze fototour te beginnen en het onbekende in te gaan en van de toeristische paden van Amsterdam af te komen in het geheime land van Nescio.

Grote mogelijkheden om stads- en landschapsfotografie te doen!

unieke landschap fototour geïnspireerd door de beroemde Nederlandse schrijver Nescio pier

Ik kijk er naar uit je hier te ontmoeten!

Bel me gratis voor meer informatie en boekingen