Call TheONE
Menu

Autofotografie: “Auto Motor en Sport fotografie‘‘

Auto,_Motor_und_Sport.svg
Auto motor und sport_klinkhamerphoto_Maserati
Road trip met de Maserati 3200GT in de Franse alpen en finish op circuit van Paul Ricard in Frankrijk.
Auto motor und sport_klinkhamerphoto_3200GT motor
Maserati Quattroporte
Auto motor und sport_klinkhamerphoto_jaguar
Jaguar XJ in actie!

Het beroemde Duitse auto tijdschrift Auto Motor und Sport begon in 2005 een licentie uitgave in Nederland.

Voor mij het startschot voor een nieuw fotografie avontuur in bladen maken en op tweewekelijkse basis een mooi tijdschrift in de schappen krijgen, maar ook een van de laatste Nederlandse pogingen in het uitgeven van een kwalitatief hoogstaand autoblad.

Een twee wekelijks blad dat bijna volledig zelf het maken van content in eigen huis produceerde en onafhankelijk auto nieuws en kwaliteits artikelen publiceerde over mobiliteit.

Veel hedendaagse autobladen met een buitenlandse licentie in Nederland gebruiken 80% Engelse of Duitse content en een paar pagina’s en misschien een of twee zelfgemaakte artikelen en fotografie.


Uitgeverij was de Weekbladpers, een zeer gerenommeerde uitgeverij van onder anderen Vrij Nederland, Opzij en Ouder van Nu. Gevestigd sinds 1914 in een statig pand met een enorme geschiedenis in het uitgeven van kwaliteitsjournalistiek.


Mooi auto spul om te fotograferen in binnen en buitenland.


Zelf was ik toen als fotograaf al meer dan tien jaar actief in de autofotografie voor een doorstart van “Wereld op Wielen” de uitgeverij van Fred van der Vlucht, een legendarische persoonlijkheid en de allereerste Nederlandse televisie autojournalist. Dat blad was Carros. Ik maakte voor Carros magazine honderden reportages en tientallen coverfoto’s van 1994 tot 2005.

  • Carros Automagazine_klinkhamerphoto
  • Carros_automotive_magazine

Carros werd door ex Quote magazine oprichter Frank Kloppert in de markt gezet in 1994 als een high end glossy tijdschrift met als hoofdredacteur Carlo Brantsen. De inhoud bij Carros ging uitsluitend om dure en exclusieve autos’ van +€50.000 en hoger als marktleider segment voor de echte exclusieve autoliefhebber.


Auto Motor und Sport, vaak afgekort AMS of AMuS, is een Duits autotijdschrift.

Het wordt ook nu tweewekelijks in Duitsland uitgegeven door Motor Presse Stuttgart, een gespecialiseerde tijdschrift uitgever die voor 59,9% eigendom is van de uitgeverij Gruner + Jahr.
Niet bepaald de eerste de beste dus, en met een vet contract onder mijn neus geduwd was het in feite voor mij “an offer you can’t refuse.”

Fotograaf Michael Klinkhamer
Beeldredacteur/Fotograaf Michael Klinkhamer in actie.

De autobladen wereld is misschien net zo grillig als bijvoorbeeld de mode wereld, afgunst, intrige en heftige concurrentie onderling is de norm. Mijn functie bij AMS was beeldredacteur/fotograaf. Een verantwoordelijke job waarbij ik direct werkte met een groep van staf auto journalisten onder leiding van hoofdredacteur Bas Heideman.  

Daarbij werkte we ook met freelance fotografen en een team van vormgevers van de dtp studio om zo iedere twee weken een mooi en vers blad af te leveren.

Auto motor und sport_klinkhamerphoto_corvette
Corvette op Zandvoort


AMS was veel meer gericht op de modale man of vrouw die een doelgerichte keuze aankoop keuze wilde maken aan de hand van de AMS testen en onafhankelijk oordeel van een professionele auto journalisten. Het zelf testen van auto’s is specialisten werk en wordt gedaan met speciale technische apparatuur op daarvoor speciale test banen en simulatie.

Een totaal andere aanpak en doelgroep dan waarvoor ik eerder fotografeerde voor Carros, voornamelijk supercars en luxe automobielen waarbij het journalistiek vooral in superlatieven werdt verwoord. 

Auto-motor-und-sport_klinkhamerphoto Test journalisten
Testen, en meten is weten voor de AMS auto journalisten.
  • Auto motor und sport_klinkhamerphoto_
  • Auto motor und sport_klinkhamerphoto


Uiteindelijk was AMS niet een lang leven gegund. 

Een combinatie van slechte marketing en uitgevers flatters met een dure licentie en hoge personeelskosten terwijl de reguliere tijdschriften wereld al midden in een digitale revolutie was beland waren de onvermijdelijke doodsteek. Gelukkig kon ik daarna weer direct als freelance auto fotograaf aan de slag voor onder andere Porsche a.g. en Audi en maakte uitgebreide press kit fotografie voor deze top automerken.


Gelukkig hebben we de schitterende foto’s nog!

Porsche-Boxter-Azur-fuel-station-France
Porsche Boxter Press kit fotografie voor Das Haus in 2006
Auto motor und sport_klinkhamerphoto_subaru vs Vw


De artikelen en losse foto’s hier gepresenteerd zijn een aantal publicaties zoals ik ze in mijn archief aantrof en als artikelen in het blad AMS gepubliceerd werden.

Auto motor und sport_klinkhamerphoto_Autocureur

We maakten reportages, interviews, studio opnamen, en natuurlijk de bekende duo testen. Na mijn fotografie voor AMS heb ik een tijd gewerkt direct voor de bekende autofabrikanten in Duitsland en Italië. In 2010 vestigde ik mij in Azië om aan architectuur en reportage/Interviews te werken. In 2013 starte ik met Cambodia Photo Tours.

  • Interview en portretten Auto motor und sport_klinkhamerphoto

Na de afgelopen tien jaar in Azië gewerkt te hebben met mijn bedrijf Cambodia photo tours heb ik de tijdens Covid-19 ook tijd genomen om eens terug te kijken. De AMS reportages en fotoshoots waren echte producties waarbij vaak een heel team aan het werk mee was. Prachtig om te doen als fotograaf. Zonde om in het archief te laten zitten. En wie weet de start voor een nieuw auto fotografie avontuur. Onlangs fotografeerde ik de prachtige Ferrari van een vriend. Voelde goed, ziet er fantastisch uit!

Auto motor und sport_klinkhamerphoto_vw


“Wij hebben benzine in het bloed, Wir haben Benzin im Blut.‘‘
Uiteraard blijf ik altijd een soort van petrolhead en blijf actief met het fotograferen van auto’s en ook motoren. Dat is waarschijnlijk een aangeboren afwijking, maar ik sta niet alleen met dat  “virus of speed.‘ Volg mij op Instagram.

De tijden zijn wel enorm veranderd in de autowereld en over enkele jaren rijden we alleen nog met elektrische of door waterstof aangedreven autos. Toch zal ook daarvoor een gepassioneerde fotograaf nodig zijn om foto’s te maken.

We zijn open voor business en geloven in het vertellen van visuele verhalen over de mens en machine. Autofotografie is zo veel meer dan de auto’s. Het gaat daarbij vooral over de mens, het individu. Ook over design, innovatie van gebruiksvoorwerpen, dromen, vooruitgang en snelheid.

Ferrari 488 Spider_Red_klinkhamerphoto_4
https://klinkhamer.calltheone.com/en/blog-en/photoreportage-en/ferrari-488-spider-the-superb-visual-and-driving-experience/

Ook in 2022 kijken we weer vooruit naar een jaar vol met nieuwe kansen en geweldige uitdagingen. 

Michael Klinkhamer Productions. Mobiel: +31 (0)616662813https://klinkhamer.calltheone.com/nl

‘‘Do good and feel good“ in Bali met John Hardy

john hardy_jewelery_green school_Bali-14
John Hardy Juwelen Showroom in Bali.
john hardy_jewelery_green school_Bali-18
Bamboo interieur van de John Hardy showroom.

Duurzame luxe volgens John Hardy

Bali, Ubud. Het is opmerkelijk stil in en rondom de fabriek. En dat terwijl er maar liefst zeshonderd mensen aan het werk zijn. Hoe dat kan? Omdat de sieraden van John Hardy allemaal met de hand worden gemaakt. D

at is bijzonder, en daar komt bij dat in de ‘Haute Joaillerie’ nog maar weinig grote juwelenhuizen zó groen denken en opereren, als John Hardy dat doet. Michael Klinkhamer reisde af naar Bali om de man achter deze groene revolutie, de eigenzinnige John Hardy, te ontmoeten. 

John Hardy, Canadees van geboorte, was één van die duizenden hippies die midden jaren zeventig naar Bali kwam om kraaltjes te rijgen op het strand.

john hardy_jewelery_green school_Bali-07

Compleet verliefd op het eiland besloot hij te blijven. Om brood op de plank te krijgen ging hij in de leer bij lokale Balinese zilversmeden en werd zelf zilversmid. Een goede keus, want inmiddels verkoopt het merk John Hardy in 22 landen en genereert het een omzet van ongeveer 130 miljoen dollar per jaar.

John Hardy-sieraden worden voornamelijk in de grote warenhuizen in de Verenigde Staten verkocht, maar ook in Parijs, Londen en Dubai. Drie jaar geleden gaf hij de leiding over aan hoofdontwerper Guy Bedarida en zakelijk leider Damien Dernoncourt, maar nog altijd is hij zeer persoonlijk betrokken bij het bedrijf. Daarnaast gebruikt hij zijn tijd om zich in te zetten voor iets heel anders: het behoud van het klimaat én het oprichten van een ‘Green School’, Hardy’s nieuwe droom…

john hardy_jewelery_green school_Bali-04
Colonel Kurtz? Nee, dit is hippy zakenman, milieuactivist en zilversmid John Hardy.

In de omgeving van het kunstenaarsstadje Ubud rijden we langs de beroemde sawa’s: de iconische, terrasvormige rijstvelden die zo kenmerkend zijn voor dit vruchtbare gebied. Wanneer onze chauffeur aangeeft dat we bij de fabriek zijn aangekomen, kijk ik om me heen. De sfeer doet me denken aan een rustig dorpje met scharrelende kippen en varkentjes. Overal om mij heen is het waanzinnig groen: in de velden zie ik rijst planten en gewassen staan. Grote Balinese vlaggen – enorme, felgekleurde vaandels op Bali genaamd ‘Umbul Umbul’ wapperen uitbundig in de warme tropische wind.

Handgemaakte sierraden van John Hardy

Samen met een medewerkster van John Hardy, loop ik over eeuwenoude rotsblokken. Ze vormen een pad vormen tussen de zeer opvallende organische gebouwen, die volledig uit bamboe zijn opgetrokken; ze zijn bedekt met Alang-Alang, een soort gras. Heel bijzonder is de John Hardy-showroom, die als een Balinese versie van het Opera House in Sydney, alle aandacht trekt. En overal omheen liggen de rijst- en groentepercelen, want ieder stukje vruchtbare grond wordt benut. Het geheel maakt een gemanicuurde indruk, met veel oog voor detail.

We verlaten het pad en dalen af naar de plek waar de John Hardy sieraden worden gemaakt. Door honderden snelle handen wordt hier – in stilte en met uiterste precisie – gewerkt. Groepjes mannen en vrouwen werken gezamenlijk en componeren ieder een eigen detail, dat op een andere tafel in elkaar wordt gezet. Sommige sieraden vergen veel tijd, zoals urenlang vlechtwerk van het edele zilverdraad materiaal.

silver jewels_model_bali_john hardy-02
  • silver jewels_model_bali_john hardy-01

Het John Hardy design team

Aan de basis van deze sieraden staat het John Hardy- design team, dat onder leiding staat van Guy Bedarida, die we spreken in zijn design studio. Deze Fransman heeft zijn sporen verdiend bij onder andere Van Cleef & Arpels, waar hij hoofdontwerper was. Een decennium geleden merkte John Hardy hem op en vroeg hem eens te komen kijken op Bali. Bedarida had geen idee wat hem te wachten stond: ‘Ik was enorm verrast. Balinezen zijn opmerkelijk creatieve mensen. Het eiland heeft een grote culturele historie en natuurlijk een heerlijk klimaat.’ Guy nam ontslag van zijn design baan in New York en vertrok naar Bali. Hij is nu creatief directeur en hoofdontwerper en sinds 1999 bij John Hardy.

De huidige lijn van John Hardy-juwelen is volledig van zijn hand. ‘De lijn is in balans, zeer high end met meer kostbare edelstenen en heeft een nog meer Balinees traditioneel en ecologisch verhaal.’ Guy vindt dat erg belangrijk. Zijn manier van werken staat niet alleen in harmonie met de mensen die het maken, maar ook met de directe omgeving. Guy: ‘Het is een manier van leven en van werken die sterk in de Balinese cultuur is gevestigd. Al eeuwenlang wordt hier rekening gehouden met de balans, de harmonie, de ziel. Onze sieraden hebben dan ook een persoonlijkheid, een ‘soul’.’ Guy begint met een ontwerp op papier. Met zijn Balinese mensen werkt hij deze schets vervolgens verder uit. ‘Onze vakmensen zijn zo ontzettend goed. In handsnijwerk en in zilver- en goud bewerkingen.’

‘Na iedere verkoop worden er bamboeplanten aangeplant’

john hardy_jewelery_green school_Bali-13

De filosofie van John Hardy sierraden

Dat vakmanschap gaat eeuwen terug; voorheen waren er wel tachtig vorstendommen op Bali, met daarbij een leger van traditionele vakmensen en kunstenaars. Guy: ‘Tot op de dag van vandaag is dat vakmanschap doorgegeven van vader op zoon. Onze filosofie is om op die manier een prachtig sieraad te maken, volledig met de hand.’ Met als resultaat: sieraden van hoge kwaliteit, gemaakt met de hand in combinatie met mijn eigentijdse ontwerpen. ‘Precies dat is de kracht van John Hardy.’

Het is een aanpak die aanslaat. Wereldwijd zijn de reacties van klanten overweldigend en maakt het bedrijf in korte tijd een enorme groei door. Zo dringt John Hardy door tot in het hoogste segment van de juwelenwereld. Anders dan haar concurrenten is de wijze waarop dit succes wordt waargemaakt: ‘Feel good & do good’. Denk aan de CO2 emissiecompensatie, die volledig is geïmplementeerd binnen een klantvriendelijk programma, waarbij bijvoorbeeld na iedere verkoop bamboeplanten worden aangeplant op lokaal niveau.

Dagelijks biologische maaltijden

john hardy_jewelery_green school_Bali-19

Ook voor de medewerkers van de fabriek is de ‘groene’ mentaliteit merkbaar, zoals blijkt tijdens de schaft. Het voedsel dat op velden rondom de fabriek groeit, wordt voor alle medewerkers en bezoekers dagelijks bereid door ‘chef’ Ngurah Suteja tot een zalige, biologische maaltijd. Zo wordt er hier iedere dag en door iedereen gezamenlijk gezond gegeten.

Deze manier van samen werken en samen eten in de fabriek is ontstaan tijdens de economische crisis in Indonesië (1997-1998), toen er een reële dreiging ontstond van een voedseltekort voor de bevolking. John Hardy besloot om zelf voedsel te (laten) planten.

Dankzij deze aanpak werd de sfeer en interactie tussen werkers, ontwerpers en de directie hecht. De biologische lunch is meer dan voortreffelijk. Als ik aanschuif, staan de Balinese gerechten prachtig opgesteld en worden ze geserveerd op palmbladeren. Ik geniet, en het valt op dat we hier op Bali in een ruim internationaal gezelschap zijn.

Green School-Bali

En dan is het zover: we mogen John Hardy ontmoeten voor een persoonlijk gesprek. Hiervoor hebben we afgesproken op de naburige campus van zijn eigen en unieke ‘Green school’. Op dat moment weet ik nog niet wat dat precies is. John Hardy is relaxed gekleed in een Sarong met een poloshirt en loopt op sandalen. ‘Hello, I’m John. Volg me maar en kijk lekker rond.

Ik heb net een bezoek gehad van afgevaardigden van Holiday Inn en Hilton hotels, die willen ook graag zien hoe we hier met het milieu omgaan.’ Het is duidelijk, dat dit voor John Hardy, een belangrijk onderwerp is. Vol enthousiasme steekt hij van wal.

john hardy_jewelery_green school_Bali-01

‘‘Je kunt het niet maken om tropische bomen te kappen en er cement en beton te storten. Bamboe is het enige materiaal wat we onze kinderen kunnen beloven.“

Weg met beton en weg met de airco.’ Volgens John heeft bamboe enorme potentie: het is prachtig veelzijdig en snelgroeiend materiaal. John: ‘We werken bij de John Hardy fabriek en hier op de ‘Green School’ aan een carbon vrije footprint. En om duidelijk te maken wat er echt nodig is in deze wereld, moet je met onderwijs beginnen.

green school_Bali
john hardy_jewelery_green school_Bali

Kinderen hebben de toekomst, hier studeert en werkt een nieuwe generatie’

Op de ‘Green School’ wordt er op revolutionaire wijze gebouwd: de gebouwen zijn recyclebaar. Het hoofdgebouw bestaat uit drie etages en is waarschijnlijk het grootse bamboegebouw van Azië. John: ‘We bedenken nieuwe constructies, die onze studenten inspireren. Want wanneer je naar school gaat, moet je wel geïnspireerd worden. Een gevoel van grootsheid ervaren, niet van middelmaat.’

De leerlingen van de school, zo’n 150, zijn merendeels afkomstig uit twintig verschillenden landen. Ze verblijven permanent op Bali. Daarnaast zitten er Balinese kinderen uit de buurt op school. John: ‘Veel van de lokale kinderen kunnen hier studeren dankzij een door ons opgezette studiebeurs.’

green school_Bali_bamboo_architecture
green school_Bali_Bamboo architecture

De vijfentwintig leerkrachten zijn stuk voor stuk ‘topmensen uit het onderwijs en uit het bedrijfsleven.’ Dat belooft wat: ‘We onderwijzen op het niveau van Cambridge International Certificate, aangevuld met meer praktische leerstof. Denk aan het bouwen en ontwerpen van bamboehuizen, het verbouwen van gewassen en het genereren van alternatieve energie.’

Doel van de school is om volledig onafhankelijk te worden van fossiele brandstoffen en “off the grid” te gaan, door gebruik te maken van zonnepanelen en hydro-energie. John: ‘Deze tijd vraagt om nieuwe inzichten en oplossingen. Ik wil mijn kinderen een kans bieden om op te groeien als bewuste mensen. Ook dat leren ze hier.’

Voor John Hardy is ‘groen’ leven een reële mogelijkheid. ‘Maar je moet het dan ook wel doen, ook wanneer het je even niet goed uitkomt.’ Wanneer aan het eind van de middag de moessonregens, hun dagelijkse verfrissende bui over ons uit dreigen te storten, vraag ik John tijdens het afscheid wat hij hoopt dat de Balinezen over hem zullen zeggen.

‘Dat ik een van de eerste was die inzag, dat de manier van leven op Bali de toekomst is. En niet het verleden!’

En over de John Hardy juwelen? ‘Dat is een stuk eenvoudiger,’ antwoordt hij lachend. ‘Doe ze om, doe ze nooit meer af en geniet iedere minuut.’

Voor meer informatie over John Hardy of The Green School: www.johnhardy.com
www.greenschool.org 

Interview-New Release Bintangs-‘‘These Hands‘‘

Frank's Bass_Bintangs
Frank’s Danelectro Bass uit 1967. ”Tot kunst verheven verschraling!!!”

Over zijn boek ”BE FRANK” 60 jaar Bintangs en de nieuwste CD, ”These Hands” sprak ik vlak voor het optreden van de Bintangs met Frank Kraaijeveld in een apart gedeelte van het muziekfort in Beverwijk. Frank een ”rock and roll powerhouse” van een kerel met de stem als een scheepshoorn in de haven van IJmuiden.

Hier is het volledige interview te beluisteren.

Wat je zelf verbouwd smaakt vaak ook veel lekkerder. Met de ruige oer Nederlandse Rhythm and blues, van de Bintangs is dat zeker het geval in de thuishaven van de band Beverwijk.

Nederlandse rock muziek en de Bintangs zijn daar 60 jaar lang een belangrijk onderdeel deel van. Ze werden opgericht in 1961 en nog steeds actief. Dat feit maakt ze de langst bestaande, nog altijd spelende en platen makende rock band in de lage landen en, zeer waarschijnlijk, ook in de hele wereld.

  • _Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 246

‘De Nederlandse Rolling Stones’, zoals de Bintangs ook wel genoemd werden , scoorden een aantal fikse hits in de 60-er jaren. Alleen geen wereld hits, zoals de Golden Earring met Radar Love of Shocking blue met de mega hit Venus.

Met de Bintangs nieuwste CD ”These Hands” en de track ”Radio Mood” in het bijzonder zou dat alsnog zo maar kunnen gebeuren. “‘I hear a hit song!”

Helaas is wat tegenwoordig op de radio gespeeld zo versnipperd en daarbij is ook pure rock and roll op de achtergrond geraakt bij de jeugd. Kortom, een geval van andere tijden meneer.

Bintangs-These-Hands-
These Hands de nieuwe CD/Vinyl 2021

In het weekend van 18-19 September 2021 werd vanuit het Beverwijkse “Muziekfort” een heus fort uit 1899 de allernieuwste CD ”These Hands” aan het publiek gepresenteerd en volledig gespeeld.

_Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 287

Bintangs oudste Band van Nederland

Unieke locatie, unieke band, 60 jaar Bintangs jubileum concert van de oudste band van Nederland.Alsof dat allemaal niet genoeg was presenteerde medeoprichter en bassist/songwriter Bintangs man van het eerste uur Frank Kraaijeveld ook nog zijn biografische boek ”Be Frank” 60 jaar Bintangs door de ogen van de inmiddels 76 jarige en still rocking in the dutch delta, Frank Kraaijeveld.

_Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 225

Het begint allemaal in 1961 in een grijs en grauw Beverwijk met het samenstellen van een Indo-rock bandje. Waarbij de jonge broertjes Frank en Arti Kraaijeveld optrokken en rock and roll speelde met jongens van Indische afkomst en geïnspireerd door o.a. de Tielman Brothers de Bintangs vormen. Bintangs betekent in het Indonesisch “Sterren”.

BeFrank_Bintangs
Be Frank 60 jaar Bintangs is te bestellen hier
2021-11_Festival poster_v3_lr

Er ontstonden in die begin jaren ’60 duizenden bandjes, aangestoken door onder anderen Elvis en Chuck Berry. Net als in England in die tijd met de Beatles en de Stones was er een levendige muziek scene in opkomst.

De Bintangs waren toen in 1961 ook een van de eerste en nog steeds in 2021 een van de laatste nog life spelende rockers van de afgelopen 60 jaar. Wapenfeit is dat de Bintangs in het voorprogramma van de Rolling Stones speelde in maart 1966 voor een optreden in de Brabanthallen in Den Bosch…Uniek!

These Hands is de rock plaat die we op dit moment goed kunnen gebruiken.

Na 18 maanden van Covid ellende en lock downs is het optimisme wat van deze plaat afspat een stevig medicijn tegen het collectieve chagrijn van deze tijd.

  • _Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 232

Radio MoodJumped up , jumped down , out of my head . Loop the loop on my trampoline bed. Rough tough rock and roll is all you need. Aw…my feet! Get up, stand up, dance to the radio. Clear up, cheer up, thanks to the radio. It’s called radio mood. good old radio mood. Can’t hold radio mood. Until you got it. Until you got it. Music and lyrics Frank Kraaijeveld.

These Hands bestaat uit 10 tracks, sommige compleet nieuw en geschreven door Mister Bintangs himself, en een paar nummers door bandleden, Marco Nicola en Burt van der Meij. Ook twee classic rock tracks, ”Back to Memphis” van Chuck Berry en ”Sweet Louisa” een nummer van de helaas te vroeg gestorven Arti Kraaijeveld.

Feest voor de babyboomers

60 jaar Bintangs is een feest voor de babyboomers of ”rollator rockers” in deze tijden van ingewikkelde SQ codes en ander ongemak. Pure eerlijke Rock zoals het bedoeld is, hard, duidelijk en vooral optimistische en swingend. Met twee concerten waar natuurlijk de Corona maatregelen ook moesten gelden konden maar tot 750 mensen per show genieten in een feest van de herkenning, en luisteren naar de nieuwste muziek van de oudste band van Nederland.

”These Hands” CD staat als een huis. Gepresenteerd te samen met het nieuwe boek ”BE FRANK” werden we getrakteerd op prachtig opreden. En zoals de Frank Kraaijeveld zelf zegt ; ”Het begin van een nieuwe toekomst van de Bintangs.

_Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 234

Over het boek en de nieuwste CD sprak ik vlak voor het optreden met Frank in een apart gedeelte van het indrukwekkende muziek fort. Frank een ”powerhouse” van een kerel met de stem als een scheepshoorn in de haven van IJmuiden en met een Rock and Roll hart van goud.

Hier is het volledige interview te beluisteren.

Frank Kraaijeveld; ”Het was de tweede dag van het Bintangs-Jubileum-Weekend in het Muziek Fort. Ik ben op weg naar het podium. Danelectro nonchalant in de rechterhand, schouders iets schuin, net alsof ik wil omkeren. Maar er is geen weg meer terug, er staat weer heel wat op het spel. Bijna 2 uur 200 procent geven. Dit is in schrijnende tegenstelling met de regel die ik schreef voor de nieuwe song ‘GET ALIVE’: ‘The more you take, the less you give’. Je ziet dat tegenstellingen mooie schrijf-stof opleveren! En mooie foto’s!!!!

_Bintangs_Frank Kraaijeveld_klinkhamerphoto 238

De creatieve missie van de fotograaf.

Onlangs kreeg ik van BNN/VARA het verzoek voor het gebruik van een foto die ik maakte in 1989 van Paul Witteman voor een aanstaande jubileum documentaire over de bekende VARA journalist en televisie presentator.

Bij het struinen door het archief kwam ik mijn andere portretten tegen en hield ze weer eens tegen het licht en deel graag een kleine selectie hier.

Theo is dood_Theo van Gogh
Theo van Gogh was een Nederlandse regisseur en film- en televisieproducent, acteur en auteur. Vermoord op 2-11-2004. Ik fotografeerde hem ooit voor de omslag van een boek met enorme bustehouder, naar zijn eigen idee. RIP
Movie Director Theo van Gogh_Klinkhamerphoto
Theo van Gogh met ruime dames bustehouder op het hoofd. Idee kwam van Theo en was voor op de cover van zijn boek.
Film director Paul Verhoeven “Flesh & Blood”.

Fotografie heeft die enorme kracht van een spiegel uit het verleden.

Wat op het moment van vastleggen niet meer is dan een ”moment” voor publiciteit in de krant van morgen blijkt 30 jaar later een historische foto geworden waarbij je kijkt naar vervlogen herinneringen, mooie of juist verschrikkelijk herinneringen.

pim fortuyn_dutch politician_klinkhamer photo
Portret van Pim Fortuyn voor HP/de Tijd, Opdracht van de redactie was een poging om hem neer te zetten als een zelfingenomen narcist. We hebben er toen juist een kunst foto van gemaakt, en kunst is vaak zelfzuchtig. Deze versie met gesloten ogen heb ik nooit eerder gepubliceerd maar heeft juist nu aan kracht gewonnen door de brute moord. Rest in peace prins Pim!
Peter Klashorst_'90
Artist Peter Klashorst, Dutch painter, sculptor, sex tourist and photographer. 
Sylvia Millecam_Dutch actress and comedian
Sylvia Millecam_Dutch actress and comedian (RIP)

Portret en studio workshops voor Fotografen met Michael Klinkhamer.

Harry Kurt Victor Mulisch was een Nederlandse schrijver. Hij schreef meer dan 80 romans, toneelstukken, essays, gedichten en filosofische reflecties.
Harry Mulisch was een Nederlandse schrijver. Hij schreef meer dan 80 romans, toneelstukken, essays, gedichten en filosofische reflecties. Voor Esquire maakte ik dit dubbel portret met een jeugd foto op de achtergrond. En nee, er bestond toen nog geen Photoshop. Een grote poster gebruikt op de achtergrond. Dit is een afbeelding van de volledige 6×7 dia. (Mamiya RZ Camera)

Voor geïnteresseerde fotografen bied ik ook digitale of analoog/film workshops in portretfotografie aan. Deze speciale studio en locatie fotografie portret workshops worden vanuit de studio in Amsterdam en Groningen gegeven. Voor contact en informatie over plaats, tijd en kosten.

Dick Bruna-Nijntje_Dutch author, artist, illustrator and graphic designer
Dick Bruna-Nijntje_Dutch author, artist, illustrator and graphic designer of NIJNTJE
Lex Goudsmit_Acteur_Tevye in Fiddler on the Roof
Lex Goudsmit werd in 1966 beroemd door het spelen van Tevye in Fiddler on the Roof, welke rol hij zo’n 1100 keer vertolkte in Nederland en in Londen.
Henk Hofland_Dutch journalist, commentator, essayist and columnist
Henk Hofland_Dutch journalist, commentator, essayist, and columnist.
Marco Bakker_Opera zanger en zijn Austin Healey
Marco Bakker, is een Nederlands operazanger en radiopresentator, hier met zijn Austin Healey.

Glossy fotografie portret series voor de Nederlandse Esquire magazine.

In feite een alternatieve mode reportage met journalisten, Was toen iets nieuws. Titel ” Potloodventers”. Geheel volgens Esquire mochten de journalisten een regenjas uitzoeken voor de foto. Henk Hofland koos deze jas van €500 en weigerde die na de foto sessie terug te geven. Tja, hoort wat voort wat was zijn motto blijkbaar. Mooi wel eigenlijk. Rest in Peace.

Vrijwel iedere fotograaf is voortdurend op zoek naar een bepalende kenmerkende stijl om die eigen te maken en de mensen en het leven vast te leggen.

Als jonge portret fotograaf met veel ambitie en een enorme drang naar perfectie vond ik mijn manier van fotograferen door veel zelf te studeren en te kijken naar het werk van de grote fotografen voor mij.

Daarvoor bezocht ik toen bijvoorbeeld regelmatig de Canon photo gallery in Amsterdam eind jaren’70 die een prachtige fotografie boeken in de collectie had, bezocht exposities en keek naar de films van Federico Fellini. Maar ook naar de TV serie Miami Vice en de brutale manier van licht gebruik met uitgelichte shots en bijzondere locaties.

Hieronder een aantal kleur opnamen van o.a. de zanger Jacques Herb (Manuela hit liedje) Jules Deelder ”de Nacht burgemeester”. Liesbeth den Uyl, een Nederlandse activiste, publiciste en politica van de PvdA en vrouw van Joop den Uyl. Marco van Basten een van de beste Nederlandse voetballers, gefotografeerd vlak na het EK van ’88 foto in de kliniek na zijn zware enkel blessure operatie. Sylvia Millecam een toen bekende actrice en  comédienne. Fong Leng een van de bekendste top mode ontwerpers van de jaren ’60 in haar appartement loft in aanbouw.

Martin Ros_Nederlands uitgever, redacteur, boekenrecensent
Martin Ros was een Nederlands uitgever, redacteur, boekenrecensent, radiopresentator, schrijver en dol op zwarte sexy vrouwen.

Daarbij verzamelde ik ook mooie tijdschriften zoals ‘ZOOM’ en ‘Linea Italia’ en natuurlijk Andy Warhol’s magazine ‘Interview‘ en sprokkelde zo een referentie visuele bibliotheek bij elkaar.

Jules Deelder_dutch poet_klinkhamerphoto
Jules Deelder dichter en cool jazz aficionado ”De nachtburgemeester” Rotterdam CS om 01.50am

Met name de foto boeken van Irving Penn, Richard Avadon, Helmut Newton en later Herb Ritts. en zeker fotograaf Annie Leibovitz en David Bailey waren mijn fotografie helden.

John Iriving_American novelist
John Irving_American novelist (The world according to Garp)

Om aan de bak te komen als vaste fotograaf voor de opkomende ‘glossy’ tijdschriften besloot ik te investeren in de technische uitwerking, compositie, gebruik van licht, achtergrond en het zoeken en het creëren een WOW effect!

Glossy portret fotografie met een internationaal allure

Toentertijd kwam ik nog veel over de vloer bij al gevestigde pers fotografen en die werkte dan super snel. Snel was goed, zo snel mogelijk een 50 gulden kiek maken en dan door naar de volgende opdracht. Om zelf een positie te krijgen in de tijdschriften wereld als fotograaf moest ik dus proberen ander en beter werk leveren voor in die tijd.

Money for nothing

Zelf werkte ik toen bij een bekende reclame foto studio waar we het fotograferen juist zo rustig en precies mogelijk deden, daar werd per dag 2000 gulden omgezet. Kortom ik begreep snel dat ik daar ergens tussenin moest gaan zitten met mijn studio technische ervaring en ambities.

Redactionele fotografie maken voor top tijdschriften op een manier zoals mijn beroemde en al gevestigde concurrenten nog niet werkte en daarmee een eigen positie realiseren bij de redacties en art directors van die tijd.

Eigenlijk gebeurde dit proces heel natuurlijk en geleidelijk en ik dacht er niet zo zakelijk over na, maar voelde wel aan dat ik dan een ander en beter, bijzonder beeld wilde maken. Daarbij waren de ”glossy” tijdschriften enorm in opkomst in Nederland, mooier papier, top grafische vormgevers die bladen gingen maken, en daar hoorde een frisse en meer conceptuele Amerikaanse stijl van fotografie bij.

Mijn foto van Leo Beenhakker was de eerste cover foto ooit voor de Nederlandse Esquire editie. Het tijdschrift werd in 1990 opgericht als Nederlandse editie van het gelijknamige Amerikaanse maandblad. Op 1 November 2021 heeft de uitgever Hearst de stekker uit het blad getrokken. De tijden in bladenland zijn veranderd en voorbij. Gelukkig hebben we de foto’s nog…….

Leo Beenhakker_dutch soccer coach_klinkhamerphoto
Don Leo Beenhakker_Trainer van o.a. Ajax, Real Madrid en het Nederlands elftal
Esquire_Don Leo Beenhakker_Michael Klinkhamer Photo_lr

Cover foto van Leo Beenhakker, toen de trainer van Ajax. Gepubliceerd op de cover van eerste editie van de Nederlandse editie van Esquire magazine 1 November 1990.

Op een instinctieve en door creativiteit gedreven manier ging, en ga ik nog altijd aan de slag. Wel realiseerde mij toen al snel na een paar opdrachten dat het maken van vooral portretten van bekende mensen, politici, schrijvers, sportmensen, en later ook zakenmensen een combinatie is van een visie hebben en vooraf al een idee proberen te vormen en hoe je het beeld wil gaan maken.

Met een fotostudio op locatie fotograferen met de Hasselblad.

Op locatie of in de studio de persoon of situatie eerst aftasten of dat plannetje ook mogelijk is en snel beslissen hoe je het wilt aanpakken. Daarbij komt dan ook het werken met toen best veel apparatuur zoals flitsers met soft boxen en studio technieken kijken. Veel gesleep met koffers en tassen in een auto vol spullen. De dag prijzen waren gelukkig in die tijd erg goed en kon je daarvoor ook een assistent inhuren en investeren.

Kortom niet alleen een camera en en rolletje film. Als snel stapte ik over van mijn Nikon naar een heuse Hasselblad systeem camera waardoor de beeldkwaliteit ook veel beter werd en art directors overtuigd waren om mij in te zetten voor cover verhalen of de foto als een grote twee pagina af te drukken.

Hieronder een aantal foto’s van o.a. Ronald Florijn en Nico Rienks, Wielrenster Leontien van Moorsel, Voetbal legende Willem van Hanegem, acteur Thom Hoffman, Auto coureur Jacky Ickx, Regisseur Paul Verhoeven, Fotograaf June Newton, a.k.a. Alice Springs, Schrijver en schilder Jan Cremer, Fotograaf en kunstenaar Peter Beard.

  • Thom-Hoffman-dutch-actor_klinkhamerphoto
  • June Newton-photographer
  • Jan-Cremer-kunstenaar.
  • Peter-Beard

In dit artikel publiceer ik een aantal archief foto’s die ik maakte met een oude maar goede Hasselblad 501CM camera set. Met een Zeiss Planar 80mm f/2.8 C lens. Ook 30 jaar later is de beeldkwaliteit van die films, vooral dia’s gescand op een simpele Canon flatbed scanner nog echt zichtbaar van top klasse. Geoptimaliseerd met Lightroom.app anno 2021 en sommige foto’s digitaal omgezet naar zwart wit versies.

Voor meer werk gemaakt met de Hasselblad in Australië

Paco Peña_Spanish flamenco composer and guitarist. Picture for the dutch railways inflight magazine RAILS

Uiteindelijk is de manier van fotograferen voor het onderwerp, of de persoon in kwestie ook een investering in tijd. Merkwaardig genoeg werkt eigenlijk altijd iedereen enthousiast mee. Het is daarbij belangrijk dat je helder aangeeft wat je wilt gaan doen en dan zien mensen in dat je echt heel serieus bent en er voor gaat.

Vaak doe ik het opbouwen en instellen voorwerk 30 minuten vooraf en sta je klaar als de VIP voor de lens verschijnt.

Wat mij nu vooral opvalt aan dat oudere werk zijn de strakke composities en riant gebruik van studio licht. De foto van Dennis Bergkamp bijvoorbeeld toen een top talent nog bij Ajax is geïnspireerd op het werk en de lichtvoering van fotograaf Philippe Halsman .

Dennis Bergkamp-Dutch soccer player
Dennis Bergkamp-Dutch soccer player for Esquire magazine.

Soms dacht ik aan foto’s die ik ooit ergens had gezien en paste dan deze inspiratie bewust of onbewust toe bij een opdracht bijvoorbeeld met de olympische spelen deelnemers roeien, Ronald Florijn en Nico Rienks. Two Dutch Olympic rowing champignons 1988. Geïnspireerd op Leni Riefenstahl Olympia.

Ronald Florijn en Nico Rienks_Dutch Olympic rowing champignons 1988
Ronald Florijn en Nico Rienks. Two Dutch Olympic rowing champignons 1988

Fotograferen van mensen is samenwerken en wederzijds vertrouwen

Het fotografie vak blijft fascinerend. Bij de meeste portret sessies ga je er wel misschien met een basis plan heen, of komen mensen naar de studio, maar het blijft vrijwel altijd afhankelijk van een totale samenwerking en het samen komen van inspiratie, planning, vertrouwen, energie en wat geluk.

Dat maakt het fotovak juist zo bijzonder en verslavend. Voor meer informatie over de foto’s hier gepubliceerd of nieuwe opdrachten neem gerust contact op met mij.

Cambodja Photo Tours is NU open voor fotografen om opnieuw te ontdekken!

Cambodia_Angkor Wat carvings_Klinkhamer photo

Meer dan ooit willen we bewijzen dat wij de perfecte fotografie-ervaring zijn in het mystieke Cambodja.

Het Cambodjaanse ministerie van toerisme heeft onlangs aangekondigd dat volledig gevaccineerde internationale toeristen met bewijs van hun inenting al in november 2021 in Cambodja kunnen worden toegelaten.

Om reizen gemakkelijker te maken heeft Cambodja besloten ook om het 14-daagse quarantainebeleid te beëindigen voor volledig gevaccineerde toeristen. Behoudens certificering met een negatieve COVID-test 72 uur voor vertrek en een andere negatieve COVID-test bij aankomst op Phnom Penh International Airport.

Het is tijd om terug te keren naar het leven waar we van houden en daarbij ook de Cambodjanen te steunen die zo hard worden getroffen tijdens die eindeloze lockdowns.

November tot Maart is het beste seizoen om in de regio te reizen. De moessonregens zijn verdwenen, de landschappen zijn weelderig en groen en de dagtemperaturen zijn zeer aangenaam.

Neem gerust contact met me op voor regelmatige updates over reisvereisten en de mogelijkheden. Cambodja is open voor gevaccineerde reizigers. Alle in-reis bepalingen zijn bij ons bekend uit ervaring.

Cambodja 10 dagen fotografie in het koninkrijk van wonderen 5 februari -16 februari 2022.


Voor onze volledig verzorgde 10 daagse fotoreis van Nederland naar Cambodja heb ik onderstaande reisroute ontworpen. Dit is een fotografie-avontuur van 10 dagen.

Cambodian-man_smoking-tabacco_phnom-penh-by-klinkhamerphoto

Wat te verwachten?
Je ontmoet gelijkgestemde mensen die hun fotografie willen verbeteren en Cambodja van binnenuit willen ontdekken. Voor een volledig 10 daagse programma, neem dan contact met mij op en ik stuur een gedetailleerd reis plan.

De fotografie instructie is zeer informeel en praktisch. U kunt alle vragen stellen die u maar wilt. Wij zorgen ervoor dat je van Cambodja houdt en geniet van de tijd van je leven.

Waar ga je mee om?
Mensen, licht, stadsgezichten, straatfotografie, portretten, hoe om te gaan met mensen, timing, compositie, je doel als fotograaf bepalen. Fotograferen in de tropen, aanpassen aan de omgeving en je fotografie voor iedereen leuk maken, ook je onderwerp. hoe om te gaan met vreemden. Leren je landschappen en natuurfotografie te verbeteren.

Kleurcontrole, berichten in foto’s, gebruikmakend van uw unieke talenten en vaardigheden. Hoe zet je een digitale workflow op, waar moet je op letten bij het bewerken, kleurbeheer.

Snelheid van workflow, witbalans, belichting, reflectoren, lichtkwaliteit, het vinden van de juiste locaties en hoe u uw foto’s kunt delen en presenteren.

We vliegen rechtstreeks vanaf AMS naar Singapore voor transit en dan direct verder naar Phnom Penh.

Geweldige fotografie avonturen buiten de gebaande paden van glorieuze 14 dagen tot 21 dagen of meer in Cambodja wachten op ons!

  • Cambodia_Angkor Wat Ta Prom sunset_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat statue_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat Monks_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat monks_1_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat interior_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat carvings_Klinkhamer photo

Aankomst en het verkennen van Phnom Penh, en natuurlijk werken we toe naar het hoogtepunt van elke reis naar Cambodja, de wereldberoemde tempels van Angkor Wat.

Cambodjaanse weelderige jungle-schuilplaatsen en het machtige Mekong-riviereiland voor een uniek verblijf in een heiligdom.

Veilig en verantwoord reizen is een must en we zijn ons bewust en in staat om uw reisplannen waar te maken met ons uitgebreide netwerk van bekende reispartners in Cambodja.

Ga naar huis met een portfolio aan afbeeldingen die zullen inspireren tot het maken van een fotoboek of fototentoonstelling. Vol portretten, landschappen, momenten, straatfotografie en architectuur.

  • cambodia-monk-in-solitude
  • Phnom-Penh_Cambodia-street-life-with-monk
  • Cambodia_boy-cover upj
  • Cambodia_Phnom-Penh_-coverup-man-and-woman
  • Cambodia_Phnom-Penh_man-in-the-shadow.

Professionele fotograaf Michael Klinkhamer is sinds 2013 de toonaangevende privé- of kleine groep (maximaal 4-6 deelnemers) fotografie workshop-tour operator in Cambodja.


Michael Klinkhamer heeft enorm veel Phnom Penh, Angkor Wat-tempels ervaringen en fotografeert graag buiten de gebaande paden.

Onze fotografie reizen in Cambodja zijn gewoon geweldig met of zonder camera.

Tijdens deze fototours zul je verborgen locaties vinden, vriendelijke lokale bevolking ontmoeten en fotografie tips leren en ervaren die geen enkele andere fototour je zal bieden.


Talen gesproken zijn in het Nederlands, Engels en Duits tijdens mijn lezingen en vrijblijvende beeldkritiek sessies. Terwijl we een geweldige tijd hebben, werken we ook graag hard aan onze fotografie vaardigheden en leren we veel van elkaar.

De Cambodia- foto reis ervaring is zo ontworpen om een “real-life‘‘ indruk te geven op het stadsleven van Phnom Penh in Cambodja. En je verder mee te nemen in het spannende en fascinerende koninkrijk van wonderen-Cambodja waar mensen dicht bij de natuur leven.

We vliegen vanuit phnom Penh of rijden per luxe busje naar Siem Reap en genieten van een deskundige kennismaking met de tempels van Angkor Wat.

De nabijgelegen verborgen schat in de jungle van Phnom Kulen, de Pol Pot-Khmer Rouge laatste schuilplaats ​​bijvoorbeeld, en vele schitterende boeddhistische spirituele locaties. Natuurlijke wonderen zoals watervallen en geweldige uitzichten.

cambodia-photo-tours-landscapes

Je wordt beloond met een ongelooflijke portfolio van foto’s om mee naar huis te nemen die lang meegaan en je krijgt persoonlijk les en inspiratie die je een betere fotograaf zal maken.

Volg hier mijn blog updates:
https://klinkhamer.calltheone.com/nl/blog

De eerste Cambodja fotoreis mogelijkheid op dit moment is vanaf 5 Februari 2022.

Cambodja 10 dagen fotografie in het koninkrijk van wonderen 5 februari -16 februari 2022.
Voor onze volledig verzorgde 10 daagse fotoreis van Nederland naar Cambodja heb ik onderstaande reisroute ontworpen. Dit is een fotografie-avontuur van 10 dagen.

Neem contact met mij op voor je fotoplannen voor Cambodja.
Voor boekingen Bel: +31 616662813.
e-mail: info@cambodiaphototours.asia
cambodiaphototours.asia

Cambodia is open for photographers to discover NOW!

Cambodia_Angkor Wat amazing_Klinkhamer photo

Now more than ever we like to prove to be the perfect photography tour experience into mystical Cambodia

mekong river fisherman cambodia sunset

The Cambodian tourism ministry recently announced that fully vaccinated international tourists with proof of their inoculation are allowed into Cambodia again from November 5th, 2021.

To make travel more convenient, Cambodia has decided the full removal of the 14-day quarantine policy for fully vaccinated tourists, barring certification showing a negative COVID test 72-hours before travel and another negative COVID test upon arrival at Phnom Penh International Airport. 

This is now a reality and we are able to travel again.

It’s time to get back to the life we love and support the local Cambodians that were hit so hard during the never ending lockdowns.

December until March is the best season for travel in Cambodia. The monsoon rains are gone, the landscapes are lush and green and the day temperatures very pleasant.

Cambodian-man_smoking-tabacco_phnom-penh-by-klinkhamerphoto


Currently I am based in The Netherlands due to the Covid restrictions and closed borders for tourist visa since late March 2020.

From January 8th we will offer our proven comprehensive photography adventures again in Cambodia with small groups (max 6). 1/2 day or full day photo tours are open for bookings directly from me (preferabel ) or conveniently through Viator-Tripadvisor.

Cambodia 10 days of photography in the kingdom of wonder February 5th -16 February 2022.

For our fully arranged 10 days photo trip from the Netherlands to Cambodia I have designed the itinerary below. This is a 10 days photography adventure.

What to expect

young boys buddhist alms collection cambodia

You will meet like-minded people who want to improve their photography and discover Cambodia from within.

The photo tour experience is very informal and hands-on. You will be able to ask all the questions you like. We make sure you will love Cambodia and enjoy the time of your life.

What you will deal with

People, light, cityscapes, street photography, portraits, how to handle people, timing, composition, setting your goal as a photographer. Photographing in the tropics, adapting to the environment and make your photography joyful for everyone, also your subject. how to interact with strangers. Learning to improve your landscapes and nature photography.

Color control, messages in photographs, using your your unique talents and skills. How to set up a digital workflow, what to look for when editing, color management.

Speed of workflow, white balance, exposure, reflectors, quality of light, finding the right locations and how to share and present your photographs.

cambodia nature waterfall


Depart directly from Amsterdam to Phnom Penh.

With a short 2-hour transit in Singapore. It is of course possible to deviate from this for an individual connecting trip to, for example, Thailand and Vietnam or Laos.

We preferable fly with Singapore airlines as they have proven to me to be the most trustworthy airline to deal with. Flying directly AMS into Singapore for transit and onwards to Phnom Penh.

Awesome off the beaten track programs from 10 days or more in Cambodia await us!

  • Cambodia_Angkor Wat Ta Prom sunset_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat statue_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat Monks_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat monks_1_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat interior_Klinkhamer photo
  • Cambodia_Angkor Wat carvings_Klinkhamer photo

Arrival and exploring Phnom Penh, and of course we work towards the highlight of any travel to Cambodia, the world famous Angkor Wat temples. Cambodian lush jungle hideaways and the mighty Mekong river island for a uniques sanctuary stay.

Save and responsible travel is a must and we are aware and able to make your travel plans a reality with our extensive network of known travel partners in Cambodia. With a proven close network of hospitality and transport partners established during our seven years experience in Cambodia.

Cambodia Photo Tour itinerary program. 10 days + (2 travel days)

For pricing and bookings for this 10 day Cambodian photography adventure contact me directly Call for free or email: info@cambodiaphototours.asia

Departure February 5th 2022:

Amsterdam to Phnom Penh: AMS 10.25AM with Singapore Airlines SQ329. 1 Stop in Singapore 1h 45min. Arrival Phnom Penh 8.35AM 06 February.

Return 16 February from Phnom Penh 18.35PM transit in Singapore 2 hr 20min, Arrival in Amsterdam 17 February 06: 45AM SQ324

During our photo tour we give individual tips and teach useful photography techniques during our photo tours each day when possible and desired. As a team we will critique our photo’s and progress together in a casual and constructive manner so we learn, improve and enjoy our photography fully.

Day 1. Arrival in PP and Transit to **** Hotel checkin 06-02. 2 nights. Two days and nights in Phnom Penh. First day to adjust and settle down in Cambodia. Afternoon and sunset photo walk in Phnom Penh.

Day 2. Full day Photo tour and walks in Phnom Penh including visit to Royal Palace and off the beaten track locations. Hidden location around Phnom Penh, meet locals and visit local markets and visit slums, temples and Mekong river communities.

Day 3. Early morning Photo Walk to experience the city gearing up for the day and colourful monks going from door to door to collect alms. Enjoying Cambodian coffee or Chinese tea or savour the delicious local breakfast noodle soup. Walking and taking in all the activity at the Riverside before checkout from our hotel and departure to visit the S-21 museum and Killing Fields in order to better understand what happened in Cambodia between 1975-1979 during the Khmer Rouge( Pol Pot) years . During the afternoon we travel onwards by luxury VIP van to Siem Reap town, the base location for exploring Angkor Wat and beyond.

Day 4-5-6. This is the start of our 3 day Angkor Wat temple experience. The ancient birthplace of the Khmer empire. We start before sunset to catch the first ray’s of sunlight. 1. Full day with plenty of time to relax, and cool down in the afternoon. 2.Next day we visit the lesser known and far afield Angkorian temples, some inside the park and some further out and visit the floating village of Kampong Khleang with our VIP van and trusty Cambodian driver. Day 3 is reserved to explore the mountain where Angkor Wat massive stones and building blocks were carved out from named Phnom Kulen. A wonderful area with lush jungles, huge stone boulders and holy river, waterfalls and splendid views.

Day 7-8-9. Today we travel by VIP van from Siem Reap to Kratie, a 335km long ride that brings us to the sleepy town of Kratie at the Mekong river. We spend the next 2 days on a cultural prestine Mekong river island. During our drive we are able to make stops for taking pictures having lunch etc, etc. An exciting Cambodia road trip!

Here you will be able to enjoy the silence of the island life and the mighty Mekong river up close. We hire a boat for an afternoon exploration and watch the endangered Irrawaddy dolphins as they surface for air.

We stay at wonderful Ratjabori resort made of 11 traditional Khmer wooden houses located North of the island of Koh Trong in front of the town of Kratie. This will give you time to reflect on everything we have seen and done so far and rejuvenate your spirit and better understanding of the more quite life in Cambodia before we head back to the city of Phnom Penh.

On day 9 in the late afternoon after our last photography talk and presentations, farewell lunch and drinks. Departure from the island resort at 4pm

Day 9-10: Return drive from our Mekong river hideaway and checkin at your hotel in Phnom Penh. Night free to unwind and enjoy Phnom Penh.

Day 10 Enjoy your last day in Phnom Penh, shopping at the Central market, enjoy an amazing Cambodian lunch at Malis restaurant or Mealea restaurant.

Your taxi will pick you up in time for Singapore Airlines return flights from Phnom Penh to Amsterdam on 16 February 18.35PM one stop in Singapore for 2h 20m arrival in AMS 06.45AM.

After our 10 days of intense and sometimes relaxed photo walks and adventures you will go home with an portfolio of images.

Pictures that will inspire you to produce a photo book or photo exhibition. Full of portraits, landscapes, moments, street photography and architecture to enjoy for a long time.

cambodia-photo-tours-landscapes

Professional Photographer Michael Klinkhamer is The ONE leading private or small group (4-6 maximum participants) photography workshop-tours in Cambodia since 2013.


Phnom Penh, Angkor Wat temples and many off the beaten track experiences. Our photography tours in Cambodia are just amazing with or without a camera so do bring your partner for the ride.

During our photo tours, you will get to find hidden locations, meet friendly locals and learn/experience photography tips no other photo tour will offer you.
Languages spoken in Dutch, English, and German during my lectures and image critique sessions. While having a great time we also like to work hard on our photographer skills and learn from each other.

The ONE Cambodia experience is designed to give you real-life views of Cambodia’s- Phnom Penh’s city life for 1-2 days and take you further into the kingdom of wonder.

We fly to Siem Reap and enjoy an expert introduction to the temples of Angkor Wat. The nearby hidden treasure in the jungle of Phnom Kulen, the Pol Pot- Khmer Rouge last stand for example and many Buddhist spiritual locations and natural wonders the following days.

You will be rewarded with a incredible portfolio of photo’s to take home that will last and you will obtain insider knowledge that will make you a better photographer.

Follow my blog updates here:
https://klinkhamer.calltheone.com/en/blog

More information and Booking will be available as soon as we are able to make save and confirmed travel plans options contact me directly here by clicking the contact me button or via the details below.

Contact me for your Cambodia photography plans.
For Bookings Call: +31 616662813.
e-mail: info@cambodiaphototours.asia
cambodiaphototours.asia

Jan Cremer; Het echte verhaal en prachtige portretten van de schrijver en kunstenaar

Hij, Jan Cremer, kunstschilder en schrijver van de onverbiddelijke Nederlandse bestseller ‘Ik Jan Cremer’ uit 1964 heeft nog altijd een strak en stoer verhaal.

Jan Cremer, het icoon van de jaren zestig. De sensatie van toen, de legende van nu. Klinkhamer bezocht de schrijvende kunstenaar en niet te vergeten oud-redactielid van ‘De Haagsche Post’ (1963) in zijn Italiaanse domicilie. Een gesprek over zijn werk en leven, de maagd Maria, zijn eeuwige onrust en zijn  weinige “regrets.”                                                                                                                                  

Jan Cremer op een Harley Davidson
Jan-Cremer-rebel-jaren

Jan Cremer was de eerste schrijver die in de Nederlandse literatuur een verpletterende, onverbloemde indruk achterliet over oorlog, rebellie, sex, vrouwen, humor, reizen en het harde leven als eenmans guerrilla.

Hij, verkocht meer dan 12 miljoen boeken, over de hele wereld. Deed ‘het’ onder meer met filmster Jayne Mansfield, en met Velvet Underground-zangeres Nico en met de genadeloze vrouw uit zijn dromen, de Magic Nana (MK: Jan Cremer, tweede boek, 1966).

Jan Cremer, is nu tachtig jaar. Nog altijd rusteloos, stoer en bovenal helemaal zichzelf.

Jan-Cremer-kunstenaar

Tussen de schuifelende marktbezoekers, boeren en Italiaanse schonen in bontjas, loopt Jan Cremer breedgeschouderd, ferme tred, hier en daar ontspannen handenschuddend met enkele dorpsbewoners.

Samen met Babette, zijn blonde vrouw en een voormalig topfotomodel, lopen ze het terras van Café des Arts op. Ze zijn een opvallende verschijning tussen de kleine, Italiaanse bergdorp bewoners.

Jan Cremer is dol op Ruïnes in Italië

“Hier in Umbrië leven we het grootste deel van de zomer”, vertelt Jan Cremer. “De ligging is perfect in de driehoek Lazio, Toscane en Umbrië. We wonen op een stuk land van veertien hectare. Op dit oude Etruskische landschap bouwen we rustig aan ons huis en atelier.

We kwamen hier terecht via een bevriende galeriehouder. Ik hou van keihard werken, maar het komt erop neer dat restaureren vakwerk is. Wat ik na een dag ploeteren opbouw, breken die lokale vaklieden dan weer af en doen het dan precies zoals het hier al eeuwenlang gaat. We wonen hier nu twaalf jaar.

Alles staat strak en is bijna klaar. Er staan 247 olijfbomen op ons land. De olijfolie oogst is net binnen en gisteren heb ik nog de hele dag olie staan persen. Het mooie boerenleven hier, wissel ik af met het drukke bestaan van schilderen en schrijven in Parijs, Amsterdam en New York. In Parijs heb ik mijn schrijfhok; hier mijn schildersatelier.”

Cremer zegt dat kunstenaars werken met hun oergevoel

“Schrijven doe ik in mijn Parijse atelier dat ooit toebehoorde aan de beeldhouwer-kunstschilder Amadeo Modigliani. Iedere traptrede en scheur in dat huis ademt de sfeer uit van de grote kunstenaars uit het verleden: Picasso, Soutine, Camille Claudel, Modigliani en nu van Cremer.

Mijn laatste boek ‘Cremer 3’ (2008) is grotendeels daar geschreven; getypt op mijn typemachine, de Triumph Gabrielle. Er zijn zes van die typemachines in mijn bezit en ze staan op verschillende plaatsen op de wereld. Dan kan ik overal werken met hetzelfde lettertype.

Waarom ik niet met een tekstverwerker wil werken heeft te maken met mijn theorie en oergevoel. Iedere letter moet definitief in het maagdelijke papier worden gehamerd. Ik heb ook niks met computers, Twitter of Facebook, en zo.”

Zo ontstond het woeste beest, de barbarist, de legende Cremer

“Daar in Montparnasse, in diezelfde Parijse buurt, bij de rue Santeuil heb ik ooit het echte kunst schildersvak geleerd.” Cremer hield op jonge leeftijd experimentele ‘Peinture Barbarisme’-exposities in Den Haag rond 1957-1959. Hij leefde toen al voor de kunst en de publiciteit. Snel werd hij bekend als de barbarist, het ‘woeste beest’ en liet met schitterend woest en wild schilderwerk zijn talent spreken.

Begeleid met forse uitspraken in kranten: “Rembrandt, wie is dat? Ik heb geen verstand van sport!” en “Ik sodemieter verf op een doek, ik druip, ik spat, ik sla, ik schop, ik vecht met verf. Soms win ik.”.

Juist door die uitspraken bewerkstelligde Cremer snel landelijke bekendheid. Voor zijn barbaristische kunstwerk ‘La guerre Japonaise’ vraagt hij in 1959 het destijds astronomische bedrag van één miljoen gulden (€ 440.000). Een bedrag dat in die tijd insloeg als een bom.

Het doek is er nog”, vertelt Cremer, “Het staat nu in mijn opslag en gaat naar het Jan Cremer Museum in Enschede. Ik wilde het toen eigenlijk niet verkopen; ook nu nog niet.”

Jan-Cremer-1958

Ik Jan Cremer, belichaming van de antichrist

“Na het verschijnen van mijn debuutroman in 1964 ‘Ik Jan Cremer’ was ik opeens rijk en beroemd. Voor die tijd was ik straatarm en leefde van de zon en de wind op het nog onbekende eiland Ibiza. Daar ben ik toen serieus en in het geheim gaan werken aan mijn boek.

Ook schilderde en exposeerde ik ook op het eiland en had veel succes. Bij terugkomst in Nederland is uiteindelijk door uitgeverij De Bezige Bij ‘Ik Jan Cremer’ gepubliceerd. Het resultaat is bekend. Echt rooskleurig was dat allemaal niet.

Voor keurig Nederland was ik een soort belichaming van de antichrist; en stond qua imago gelijk aan de toen even rebelse en als smerig bekend staande Rolling Stones. Constant werd ik nagekeken, uitgescholden en geweigerd in restaurants. Zelfs het huis van mijn moeder in Enschede werd s’nachts beklad en in brand gestoken.

Hield het snel voor gezien en emigreerde naar Amerika waar ik nog gewoon over straat kon lopen.” In New York schrijft hij ‘Ik Jan Cremer, tweede boek’ en een soft porno en tieten boek ‘Made in the USA’. Binnen twee jaar is Cremer ook in Amerika uitgegeven en ondanks de, naar eigen zeggen, slechte vertaling, een absoluut fenomeen.

Plotsklaps wereldberoemd staat hij op vierentwintigjarige leeftijd als eerste en enige Nederlander met zijn boeken in de top van de Amerikaanse bestseller lijst. Cremer woont vervolgens jarenlang in het legendarische ‘Chelsea Hotel’ en heeft daar ook zijn atelier (Cremer 3).                      

         

Jan Cremer cultheld in Nederland
Ik-Jan-Cremer-boek-omslag
Jan-Cremer-on-Harley-Davidson in Amsterdam

Elf jaar van bloed zweet en tranen voor Jan Cremer

“We wonen nu in Italië omdat deze plek voldoet aan mijn eisen op het gebied van centrale ligging en bereikbaarheid. Het had ook ergens anders hoger op een berg in een kouder en onherbergzaam gebied kunnen zijn. Liever nog eigenlijk! Ik hou van de kou, van regen, storm en donkerte.

Maar ik krijg mijn geliefde vrouw Babette niet meer die kou in. Ze heeft al genoeg offers moeten brengen op dat gebied tijdens mijn werk aan mijn boek ‘De Hunnen’. Geschreven in het Twents-Duits grensgebied bij Ootmarsum tussen troosteloze akkers en Saksische grafheuvels.”

 ”De Hunnen heeft uiteindelijk meer dan elf jaar geduurd. Vier jaar van minutieuze voorbereiding en wereldwijd archief-onderzoek. Zeven jaar schrijven. Elf jaar van bloed, zweet en tranen. ‘De Hunnen’ is mijn magnus opus. Een journalistieke oorlogstrilogie van meer dan 1500 pagina’s, gebaseerd op historische feiten.”

Geloofd Jan Cremer in god?

Jan Cremer stelt na enkele koppen koffie voor om met mij het kerkje tegenover het terras te bezoeken en de lokale muurschilderingen te bewonderen. Het lijkt mij een erg goed plan.

Heeft Jan Cremer misschien ergens enig gevoel van schuld en boete? Hij was immers ooit de vleesgeworden antichrist en kunstvijand nummer 1. Benieuwd naar de diepere religieuze gevoelens van Jan Cremer wandelen we de eeuwenoude kerk binnen.

Jan-Cremer-kerk-maria

Met opvallend respect en geruisloze stappen loopt hij door het kerkje. Cremer slaat een kruisje bij het oversteken van het middenpad in de kerk. Het altaar, prachtig versierd, bekijkt hij met bewondering en een lichte glimlach.

“Ik kom uit een Hongaarse gegoede katholieke familie. Maria is daar een heilige, ook mijn heilige. Onze olijfolie heet ook ‘Santa Maria-Vergine delle Olive. Ons huis staat in de buurt van het dorpje Santa Maria. Dat is een bewuste keuze geweest. Ben niet gelovig, wél gottglaubich zoals dat in Duitsland genoemd wordt. Ik geloof in een hogere macht.” Goedgelovig? versta ik. “Wat?”, vraagt Cremer, “Nee, niet goedgelovig, dat ben ik zéker niet.”

We lachen nog wat op ingehouden toon net als ondeugende koorknaapjes tijdens de mis. Op gedempte fluistertoon vertelt Cremer verder dat hij altijd, maar dan ook altijd een Mariabeeldje als kleine talisman in zijn broekzak heeft zitten. “Anders ga ik de straat niet op. Ik geloof in een hogere macht. Maria is mijn heilige. Dat vind ik ook een mooi beeld, het Mariabeeld. Kerstfeest vier ik nooit. Ik heb het niet zo op de kerstdagen.” (Zie de nouvelle ‘Sneeuw’ uit 1976.)

Keiharde vernedering

Mijn moeder was opgegroeid met haar Hongaarse familie en met de kerk, maar in Holland waren wij zogenaamd Hongaars-Katholiek. Dat betekende uitslapen ‘op zondag’”, grinnikt Cremer. “Moeder en ik werden in de kerk van Enschede gemist. Na de oorlog waren we eensklaps dakloos en straatarm.

Soms kwam de pastoor aan de deur vragen waarom we niet naar de kerk kwamen. Daar was mijn moeder niet van gediend. Ze zei als je de priesters wilt verjagen moet je ze om geld vragen. Dat deed ze. Daarna hebben we die schijnheiligen nooit meer gezien.

Mijn moeder was een donkerharige schoonheid, in welvaart grootgebracht. Voor mijn moeder was het leven in Holland een grote vergissing en een keiharde vernedering. Ik ben door haar ook altijd voorgehouden om zo snel mogelijk weg te komen uit Enschede.

Op mijn veertiende vluchtte ik al naar Parijs en op de eerste werkdag na mijn l6de verjaardag ging ik bij de mariniers. Ik heb er sindsdien nooit meer een nacht geslapen.” Er valt een diepe stilte. Cremer kijkt me strak aan met zijn ijsblauwe ogen. 

De relaties en verloren liefdes van Jan Cremer

 “Ik heb door mijn karakter en mijn onrust veel grote liefdes rucksichtlos achtergelaten. Er zaten veel lieve en goeie meiden bij. Ik heb daar dan ook wel verdriet van gehad en ben daar nu op latere leeftijd niet trots op. Dat had ik soms ook anders kunnen doen. Spijt, dat klinkt wel zwaar. Het Engelse woord regret is beter”, zegt Cremer in een poging om het privé-onderwerp te verlichten.

 “Achteraf ben ik die vrouw gaan haten die mijn Amerikaanse dochter heeft afgenomen. Haar moeder stond aan de top in de New Yorkse balletwereld. Een prima ballerina oorspronkelijk uit België.” Die ellende heeft me drie jaar van mijn leven gekost. en dat vergeef ik haar nooit. Maar ja, zo hard is het leven.”

De biecht is daarbij afgenomen, we kijken nog naar de fresco’s en religieuze schilderijen van Pietro Perugino. “Prachtig! Heerlijk om hier te kijken en te genieten”, fluistert de voormalige kunstbarbaar zachtjes.

We verlaten de kerk en lopen de zonnige materiële wereld weer in. Ik vraag Cremer naar zijn mening over de huidige situatie in de wereld zijn mening over de dreiging van directe armoede in Europa.

Cremer: “De crisis en de eventuele armoede zijn misschien wel goed om het kaf van het koren te scheiden.

Ik heb in kindertehuizen gezeten. Mijn moeder kon door geldgebrek niet voor mij zorgen. Ik ken armoede, echte armoede: halfje brood, beetje kaas… En dat voor de hele week. En alleen op zaterdagavond kon de kachel aan. Echte armoede! Ik voel me helemaal thuis met armoede.

“Het enige waar ik me zorgen over maak bij deze crisis, zegt Cremer lachend, dat ze die mij die weer in de schoenen schuiven. Dat ik het weer gedaan heb! Stel dat er op een gegeven moment geen geld meer bij de bank is, dan kan ik onze olijfolie ruilen voor brood, meel en wijn”.

We ruilen ruil onze olie nu al in Parijs, Basel, Berlijn en Antwerpen bij bevriende restaurateurs en dat wordt verrekend met overnachtingen en diners. Dat deden we vroeger ook al, ‘barteren’ met schilderijen voor eten en onderdak.

Voor politiek heb ik totaal geen interesse, lees de internationale kranten en bekijk de cultuur pagina’s. Ik lees veel liever historische boeken en reisverhalen. Bijna geen romans. Veel auteurs willen van die ‘te mooie’ zinnen schrijven. Ik heb daar geen geduld voor en ga puur voor inhoud, kennis en informatie. Over zaken die mij bezig houden.

Jan Cremer wil weer theater maken

Wat ik mij wel eens afvraag waarom ik niet gevraagd wordt om een nieuw toneelstuk te schrijven. Ik ben een theater mens en heb veel theaterstukken geschreven. Met veel succes. In Nederland, België en Duitsland heeft dat volle zalen getrokken. Het is allemaal zo’n ingeslapen zooitje in Holland op cultureel gebied. Ook op het gebied van de Nederlandse literatuur.

Het is allemaal slappe, onleesbare, krampachtige ziekenfonds literatuur.

Met de beste wil kan ik dat echt niet lezen! Het gaat vooral over allerlei enge ziektes en zo. De enige Nederlandse schrijver die ik graag blijf volgen, is Jan Brokken. Ik heb hem weleens de Nederlandse Graham Greene genoemd; die mag ik wel graag lezen.

Verder is de Nederlandse literatuur voor mij niet interessant: te zielig, krampachtig en saai. Ze gooien elkaar letterlijk dood met allerlei prijzen. Het zal ook verder nooit wat worden in de wereldliteratuur. Ik beschouw mijzelf ook niet als een Nederlandse schrijver.

Ik beschouw mijzelf als Duits-Angelsaksisch wat betreft schrijfstijl. Niemand kan zich met mij vergelijken in Nederland. Ik zit meer in de hoek van Kurt Malaparte van het boek ‘Kaputt’ of Ruth Scurr’s ‘Fatale Zuiverheid’. In de New York Times werd ik vergeleken met Maksim Gorky, Jean Genet, Henry Miller en Louis-Ferdinand Celine.” 

‘Ik moet nog steeds beginnen’

Jan-Cremer-Dutch-painter

De ochtend is om, en we rijden naar zijn huis annex atelier tussen de, olijfboomgaarden voor een uitgebreide lunch. Korenvelden staan nu leeg en de wijngaarden zijn aan het vergelen. We slaan af bij een onverharde weg en zigzaggen verder over rotswegen.

Bij aankomst is het uitzicht over het landgoed prachtig en de volledige stilte op het land is indrukwekkend. Cremer: “Dit is eigenlijk mijn eerste huis dat ik heb gebouwd, maar ik ben hier niet gebonden. Ik ben een opgejaagd dier, zeg maar een vos. Ik denk nog altijd: Morgen moet ik beginnen.

Ik ben nu tachtig jaar en ik moet nog steeds beginnen. Mijn laatste boek of schilderij is goed, maar morgen doe ik het nog beter.” We lopen door het ruim opgezette schildersatelier. Cremer laat een serie reusachtige doeken zien die voor het Jan Cremer Museum bedoeld zijn.

Sommige zijn nog niet af; de bijzondere geur van verse verf hangt in de ruimte. “Dat ruik ik na een halve eeuw niet meer”, zegt Cremer.” In het atelier spreekt hij vrijuit over zijn kunst zonder cynisme, achterdocht of pogingen om publicitair te choqueren.

Iets wat jaren geleden een vast ritueel was en journalisten tot wanhoop dreef en de natie met sappige quotes en oneliners in verwarring bracht.

Een schilderij is nooit of mooi of lelijk

“Wat voor mij belangrijk is, is niet of Willen de Kooning of Karel Appel of wie dan ook hoger op de kunst ladder staan. Ik heb hierover een theorie. Ik ben academisch gevormd en ik heb enorme materiaalkennis. Dat vind ik heel belangrijk.

Al jonge schilder in Parijs leerde ik hoe kunstschilders hun eigen verf maakten met olie en pigmenten. Ook realiseerde ik me dat iedereen die een beetje met een kwast kan rommelen een mooi schilderijtje kan maken. Dat is voor mij helemaal niet moeilijk. Zó mooi kan ik schilderen dat de tranen van schoonheid over je wangen zullen stromen!

Ik draai juist moedwillig die cultuur de gevoelige nek om! Door de traditionele waarden drastisch om te keren, bereik ik wat ik wil. Dat deed ik al in 1959 en nog steeds. “Schilderen is de kunsthistorie vernietigen” Een mooi-lelijk-schilderij maken is moeilijker en dat is juist voor mij belangrijk. Mensen moeten schrikken en versteld staan.

Ook nu nog anno 2021 roepen ze bij zogenaamd gerenommeerde moderne kunstgaleries “Het is wel erg wild wat je maakt. Dat durven wij  zo niet te exposeren.” Ik ben de cultuur altijd een paar stappen voor geweest. Iedereen was in de jaren zestig bezig met abstract expressionisme.

Ik werkte al in 1964 aan de schilderijen met koeien, de Hollandse landschappen en de beroemde tulpen die ik schilderde in New York. Ik was en ben iedereen altijd ver vooruit. Geen grootspraak, maar een feit.”Heb je toch niet het idee dat je schrijfwerk je schilderwerk heeft geremd?”, vraag ik. “Nee hoor, ik kan gewoon niet anders.

Als er ook maar één moment of ingeving was geweest dat me had doen beslissen om, óf alleen maar te schrijven, óf alleen nog te schilderen dan had ik het gedaan. Gelukkig, of helaas, dat weet ik niet, doe ik het beide. Ik kón en kán niet anders.

Jan Cremer de kunstenaar en schrijver blijft altijd op zoek naar iets nieuws

Ik kijk trouwens vrijwel nooit terug maar altijd voorruit. Recht zo die gaat. Ben nog volgeboekt tot 2040.”

Jan Cremer portrait 2012

Cremer kijkt in de ondergaande zon. Er bekruipt mij een gevoel alsof de eenzame volksheld uit mijn jeugd een tevreden mens is. Cremer: Tevredenheid staat niet in mijn woordenboek. Is niet mijn streven.

Ben in feite altijd op zoek, volg mijn gevoel en ga sowieso mijn eigen gang. Je bent dan vóór mij of tegen mij. Daar is mijn hele bestaan op gebaseerd. Daar teer ik op en daar prijs ik me zelfs gelukkig mee. Er komen dagelijks stapels uitnodigingen en aanvragen binnen voor van alles, maar aannemen doe ik er hoogstens eentje.

Dat ik dit interview doe is een uitzondering. Ik ben geen figuur voor society. Ik ben een eenling en hoor nergens bij. Er is wat mij betreft ook totaal geen verschil tussen hoe ik daar vroeger mee omging en nu.

“Zelfs dit interview, nu of vroeger, mijn antwoorden zijn hetzelfde. Behalve misschien dit: het vervelende van ouder worden is dat je wat milder wordt.” – Jan Cremer.

Marilyn Monroe en de magie van fotograaf Milton Greene.

Monroe’s schoonheid is tijdloos. Haar prachtige lach en onweerstaanbare schoonheid vastgelegd op duizenden foto’s zijn nog altijd, als je er even op let, over de hele wereld te zien. 
5 augustus 1962, nu precies achtenvijftig jaar na haar tragische dood laten unieke foto’s van fotograaf Milton Greene de weerslag van hun vriendschap en liefde voor de camera zien. Een eerbetoon aan Norma Jeane (Los Angeles 5 augustus 1962) en fotograaf Milton Greene.

Michael Klinkhamer ontdekte bij toeval zeer bijzondere foto’s van Monroe en Milton Greene en raakte gefascineerd. Vooral de vrij onbekende “The Black Sitting” uit 1956 viel op door de ongepolijste studio sfeer. Michael sprak naar aanleiding hiervan met Joshua Greene, de zoon van Milton Greene, in die begin jaren dé favoriete fotograaf van Marilyn Monroe.     

Tekst Michael Klinkhamer Fotografie Monroe images by Milton H. Greene ©2011 Joshua Greene/ Monroe 

Nog voordat Monroe in 1956 trouwde met Arthur Miller, woonde ze enige tijd bij Milton en zijn jonge gezin in. Zij was daarbij ook regelmatig de babysit van Joshua. “Ik weet het nog goed”, vertelt de nu 54-jarige Joshua. “Ze deed mij vaak in een schuimbadje en met haar op bed knuffelen was heel gewoon. Ik was zelf ook vaak model voor mijn vader en speelde tussen de camera statieven en achtergrondrollen met allerlei beroemdheden, zoals Grace Kelly, Judy Garland, en natuurlijk Marilyn Monroe. We hielden veel van haar.”

Na het huwelijk met Arthur Miller was de samenwerking tussen Monroe en Greene snel voorbij, omdat Miller buitengewoon jaloers was op Greene. Marilyn betreurde die breuk. Tijdens de verfilming van haar allerlaatste film, The Misfits (1961), riep ze boos tegen Miller: “Je hebt me mijn enige echte vriend afgenomen.


Milton H. Greene (March 14, 1922 in  New York City – August 8, 1985 in Los Angeles) was a fashion and celebrity photographer. He was active for over four decades. He is best known for the photo shoots he did with Marilyn Monroe.

De laatste jaren zijn er regelmatig nieuwe, unieke foto’s van Marilyn Monroe boven water gekomen. De bekendste werden in 1985 gevonden door Joshua Greene, in het archief van zijn in dat jaar overleden vader, de fotograaf Milton Greene.

Door middel van digitale remaster technieken wist de zoon de bijna vergane negatieven en dia’s te restaureren.Ondertussen woedde er al jarenlang een felle juridische strijd om het copyright op de foto’s van Monroe. Op 17 maart 2008 deed een rechtbank in Californië de bevrijdende uitspraak: de rechten op al het beeld dat van de blonde vedette is geschoten, werden weer toegekend aan de erfgenamen van de toenmalige fotografen. Michael sprak Joshua Greene en vroegen hem naar het fotografie verleden van zijn vader en het gesteggel over de copyrights.                                                                
Joshua Greene: “Mijn vader ontmoette Marilyn in 1953, tijdens een fotoshoot voor het blad Look. Bij die eerste ontmoeting kon ze haar verbazing over Miltons jeugdigheid niet onderdrukken. ‘You’re only just a boy!’, riep ze uit, waarop mijn vader antwoordde: ‘Yes, and you’re just like a girl.’ Hiermee was het ijs gebroken. In de jaren daarna ontstond een nauwe en unieke samenwerking tussen Marilyn en mijn vader.”

In September 1954 maakte Milton in opdracht van LOOK magazine een fotoserie van een opkomende actrice, genaamd Marilyn Monroe. Deze foto, die een zeer frisse en aantrekkelijke Marilyn Monroe laat zien, is voor het eerst gepubliceerd in 1999. Fotografie: Milton Greene.

Milton en Marilyn werkten veel samen voor vrijwel alle bekende bladen uit die tijd. Greene werd Monroe’s favoriete fotograaf – hij maakte meer dan vijfduizend foto’s van haar – en een echte vriend. Uiteindelijk vormden ze samen in 1954 een eigen filmproductiemaatschappij. Gezamenlijk produceerden zij onder meer de films Bus Stop en The Prince and the Show Girl

Dit portret is uit 1955, gemaakt in New York, net voordat Milton en Marilyn, hun eigen filmproductiemaatschappij oprichten. Marilyn in een zeer chique witte bontjas, nu politiek incorrect, maar in de jaren ’50, supervrouwelijk en luxueus. Deze foto is uniek en pas in 1995 voor het eerst gepubliceerd op de cover van ‘Milton’s Marilyn’


Onschuldige jaren

Nog voordat Monroe in 1956 trouwde met Arthur Miller, woonde ze enige tijd bij Milton en zijn jonge gezin. Zij was daarbij ook regelmatig de babysit van Joshua. “Ik weet het nog goed”, vertelt de nu 54-jarige Joshua. “Ze deed mij vaak in een schuimbadje en met haar op bed knuffelen was heel gewoon. Ik was zelf ook vaak model voor mijn vader en speelde tussen de camera statieven en achtergrondrollen met allerlei beroemdheden, zoals Grace Kelly, Judy Garland, en natuurlijk Marilyn Monroe. We hielden veel van haar.”Na het huwelijk met Arthur Miller was de samenwerking tussen Monroe en Greene snel voorbij, omdat Miller buitengewoon jaloers was op Greene. Marilyn betreurde de breuk. Tijdens de verfilming van haar allerlaatste film, The Misfits (1961), riep ze boos tegen Miller: “Je hebt me mijn enige echte vriend afgenomen.”

Deze foto, uit de ‘Ballerina-serie’ is een van de meest gevraagde en bekendere foto’s van Milton & Marilyn. Uit 1954 gemaakt in de New Yorkse studio, van Milton. De styliste bracht verschillende kledingstukken mee voor de sessie, maar die bleken twee maten te klein te zijn. Vandaar Monroe’s speelse houding en blik, om de slecht passende jurk te camoufleren. 

Marilyn Monroe, in 1955, speels en ontspannen, ontdaan van glamour en make-up. Eindelijk helemaal zichzelf. 

Het was in periode van 1953 tot ’57 dat Greene zijn mooiste foto’s van Monroe maakte. Dat was niet alleen zijn eigen verdienste, maar ook die van Monroe, die heel goed wist dat de camera van haar hield en wat ze daarmee kon bereiken.Het was vaak Marilyn zelf die zei: “Let’s make Marilyn.” 

Op een bijzondere en vaak ongedwongen manier legde Greene haar aantrekkingskracht en ambitie vast, en ook haar bekende sombere buien. Maar de meeste foto’s stralen vooral de vrolijkheid en vitaliteit van Monroe uit. Marilyn bedacht vaak, in nauwe samenwerking met Greene, eigen sittings en malle ideeën voor nieuwe fotosessies. Zo ontstond in New York de tijdloze serie The Black Sitting, waarmee Greene en Monroe wilden afstappen van de mierzoete braafheid uit Hollywood en meer een arty stijl nastreefden. 

Gefotografeerd in Milton’s studio, in 1956. De ‘Black Sitting’ serie is het ultieme resultaat van de samenwerking tussen Milton en Monroe. Ondanks de sexy fishnet-kousen en de provocatieve poses die Marilyn aanneemt, blijft de onschuldige sfeer van een klein meisje dat zich verkleedt bestaan. Vooral de rauwe zwart wit sfeer en de grafische vorm in de foto’s blijven intrigeren. Fotografie: Milton Greene.

Duizenden andere foto’s en negatieven van Milton Greene lagen jarenlang in archiefkasten in vochtige kelders te vergaan, totdat Joshua Green de waarde, zowel historisch als financieel, van zijn erfdeel ontdekte. Hij besloot om het unieke werk van zijn overleden vader digitaal te restaureren, exposeren en publiceren. Er was echter één groot probleem: de copyrights.

Rechtsstrijd

Bij haar dood op 5 augustus 1962 liet Marilyn Monroe geen testament, familie of erfgenamen na. Haar volledige nalatenschap ging naar Lee Strasberg, haar toenmalige acting coach. Daardoor verdienden Strasberg en zijn erfgenamen gedurende de afgelopen 49 jaar honderden miljoenen dollars aan alles wat te maken had met de beeltenis van Marilyn Monroe. Een percentage van de opbrengst gunden zij aan (de erven van) Greene en bekende Monroe Fotografen als Tom Kelley en Harold Lloyd. De ‘dode beroemdheden wet’De gouverneur van Californië, Arnold Schwarzenegger, tekende in 2007 de Senate Bill No. 771, gekscherend de ‘dode beroemdheden wet’ genoemd. Deze regelt dat ook de beeldrechten van overleden beroemdheden aan derden kunnen toekomen. De Strasbergs voelden zich hierdoor nog steviger in de schoenen staan en eigenden zich, inhalig, nu bijna de volledige opbrengst van de exploitatie van de beeltenissen toe. Dat ging Joshua te ver, hij stapte naar de rechter. “Stel dat je vader een beroemd muziekstuk heeft geschreven en jaren later gaan anderen daarmee aan de haal. Vervolgens verdienen ze er miljoenen aan, simpelweg door de rechten compleet in bezit te nemen. Sorry hoor, maar dat kon ik niet laten gebeuren.”Om de gemaakte winsten aan de Californische belastingen te onttrekken, voerden de Strasbergs al die tijd aan dat Marilyn Monroe tijdens haar overlijden een ingezetene was van de staat New York. Rechter Margret M. Morrow maakte een einde aan die strategie: op 17 maart 2008 besloot zij dat Strasberg de beeldrechten op Monroe materiaal ten onrechte heeft geclaimd. Op de dag dat Marilyn Monroe stierf, 5 augustus 1962, was zij geen ingezetene van Californië, maar van de staat New York. Daarmee is de ‘dode beroemdheden wet’, die alleen in Californië telt, niet toepasbaar op de claim van Strasberg. Want had Strasberg niet zelf bij de belastingdienst aangevoerd dat Marilyn Monroe een ingezetene was van New York? Bovendien is de nieuwe wet niet toepasbaar op beroemdheden die voor 1985 zijn overleden. De copyrights van de foto’s gingen definitief terug naar de fotografen. Case closed.

Foto voor LIFE Magazine. Uit deze sessie ontstond een aantal zeer beroemde Marilyn foto’s. ‘The Red Sitting’ laat een vorm van speelse erotiek zien die kenmerkend was voor hun samenwerking. Deze sessie uit 1957, in die simpele rode jurk, bleek de laatste te zijn van de bijzondere samenwerking. Fotografie: Milton Greene.

Rem Koolhaas in China


Het CCTV gebouw is ontworpen door OMA​ ​(​Office for Metropolitan Architecture), het bureau van de Nederlandse top architect Rem Koolhaas.

made in holland cctv rem koolhaas 2008

Michael Klinkhamer was voor enkele weken in Beijing aan het fotograferen en publiceerde in 2008 deze reportage voor Miljonair magazine.

De Nederlandse architect Rem Koolhaas wilde niet persoonlijk geassocieerd worden met een luxe blad met als titel “Miljonair” om waarschijnlijk politiek correcte motieven toendertijd.

De redactie van het blad Miljonair wilde desondanks toch aandacht geven aan zijn motieven en filosofie omtrent het bijzondere CCTV gebouw dat officieus af was in Januari 2008 maar uiteindelijk pas in 2012, na een brand en vertragingen in gebruik werd genomen door de Chinese staatsomroep.

“Door een grondige voorbereiding en een toegestaan kort werkbezoek in Rotterdam bij het OMA architectenbureau, voorafgaand aan mijn reis naar Beijing kon ik de maquette, schaalmodel van het CCTV fotograferen en genoeg informatie vinden over hoe Rem Koolhaas tot dit prijswinnende concept voor de oren en ogen van de Chinese staatsomroep was gekomen.”

Eenmaal in China aangekomen was in feite het niet persoonlijk interviewen van Koolhaas een voordeel. Ik had op die manier volledige vrijheid om op eigen beweging en niet geleid te worden door hapklare brokken uit de PR machine van OMA en Koolhaas mijn eigen onderzoek te doen.

Door urenlange wandelingen rondom het bouwproject de maken en vanuit alle mogelijke hoeken en standpunten foto’s te maken. zowel van het gebouw als de leefomgeving eromheen.

Deze aanpak resulteerde in een serie unieke sfeerbeelden, portretten en de documentatie van een belangrijk moment in de ontwikkeling van het ‘Central Business District’ in Beijing maar ook voor mij persoonlijk als architectuurfotograaf en in feite ook als straatfotograaf.

Een vorm van fotografie die ik later vanaf 2010 tot 2020 intensief heb gedaan in voornamelijk Cambodja met mijn onderneming vanuit Phnom Penh: https://klinkhamer.calltheone.com/en/cambodian-photo-tours/

Zoals toen in 2008 vlak voor aanvang van de Olympische Spelen nog met hoop en positiviteit naar de Chinese overheid werd gekeken, zijn we in 2021 inmiddels terug op aarde met betrekking tot China en is van de beloofde “openheid” tot op heden weinig tot niets terecht gekomen.

De CCP heeft in de periode van 13 jaar indruk gemaakt met de China‘s Belt and Road Initiative (BRI) (一带一路) uitgerold dat een verbinding maakt tussen China, en de rest van Azie, Afrika en Europa.

Een gigantische infrastructureel netwerk via land en water. Met als doel het versterken en verbeteren van de economische activiteiten en handel in de wereld met China als drijvende kracht.

Het CCTV gebouw functioneert daarbij in feite de ogen en oren van de CCP en is als zodanig van enorme importantie.

Hier herplaatst ik de CCTV of Made in Holland reportage aangevuld met meerdere portretten en andere nog niet eerder gepubliceerde foto’s uit Beijing 2008.

Night in Beijing cctv 2008
streets of Beijing at night
cctv Beijing streets construction 2008
CCTV Building Beijing compilatie
Compilatie van foto’s zoals gebruikt in het Miljonair magazine artikel.

“Een gevoel van onwerkelijkheid overvalt me wanneer ik op Beijing international airport land en buiten alles in een geel stoffige laag lijkt ze zijn gehuld.

Het is de winter van 2008, China en vooral Beijing is een grote bouwput. Mijn opdracht is om een fotoreportage te schieten en een artikel te schrijven over het CCTV ( China Central Television ) gebouw dat door onze Nederlandse top architect, Rem Koolhaas is ontworpen.

Ook mocht ik voor Nikon-Pro magazine een serie foto’s maken met hun laatste top camera model de D3, de 24-70mm en de 12-24mm F2.8 lenzen. Apparatuur die juist op tijd zijn uitgekomen voor de Olympische Spelen van 2008.

Nikon lanceert net als Canon en andere top camera merken dan hun laatste pro camera’s. Om de internationale pers fotografen met het beste materiaal tot hun beschikking die foto’s te laten maken die voorheen onmogelijk leken te schieten te zijn.

Snellere lenzen, meer foto’s per seconde en beter technische innovaties om Olympische records vast te leggen. Daarnaast wilde ik een serie portretten maken en ook die andere prestigieuze gebouwen fotografen die door de wereldtop architecten in Beijing werden gerealiseerd.

Alles stond toen in het teken van de Olympische spelen en om China als opkomende wereldmacht in een gouden glans van grootsheid, macht en aanzien te geven.”

Chinese construction worker Beijing

“Die bepaalde periode van ongeveer zes weken in China in 2008 waren op vele manieren het begin van mijn vernieuwde zoektocht in de journalistiek en fotografie en resulteerde in mijn persoonlijke en professionele nieuwe identiteit als fotograaf en schrijver.”

chinese construction worker

Op het eerste gezicht lijkt het CCTV gebouw op een enorme broek

In het hart van het CBD het zakendistrict van Beijing, de metropool​ ​waar zeventien miljoen mensen wonen en werken, draait de bouw op volle toeren.

Er wordt 24/7​ ​uur per dag wordt doorgewerkt. Op 235​ ​meter hoogte verlichten flitsende las​-​lichten​ ​en vuurstralen de nacht. Bouwkranen​ ​bewegen traag om immense schildplaten,​ ​bedoeld om de constructie te verstevigen,​ ​op hun juiste positie te krijgen.

Terwijl ik daar zo sta nog met een ‘jetlag’ in de koele avond,​ ​razen auto’s via een achtbaan fly-over​ ​boven mij langs. De lucht is smerig; veel​ ​voetgangers en fietsers dragen een mondkapje.​ ​

Boven me klinkt het bouw geweld​ ​van de duizenden arbeiders die bezig zijn​ ​aan Beijings grootste prestigeobject. En​ ​opeens realiseer ik me ook dat het gebouw​ ​nooit op tijd klaar zal zijn voor de Olympische​ ​Spelen.

De sfeer is als van een science fiction film en ik voel me daarbij zeer geïnspireerd.

Gebouw van de grote getallen​

In de constructie van het nieuwe​ ​televisie- en communicatiecentrum is​ ​10.000 ton staal verwerkt. Het gebouw moet 465.000 m2 aan kantooroppervlak​ ​gaan omvatten en ruimte bieden aan 54​ ​etages, 76 liften, 15 productiestudio’s, 17​ ​nieuws studio’s en 10.000 medewerkers.


Om een idee te geven van de schaal van​ ​het project: op de bouwlocatie zouden​ ​29 Boeing 747’s naast elkaar kunnen
worden geparkeerd. Naar verwachting​ ​wordt het CCTV pas in 2009 opgeleverd.

De prijs van prestige

De totale kosten van het complex zullen​ ​de 600 miljoen euro ruimschoots overschrijden.
De torenhoge prijs en de aarzeling​ ​van de Chinese regering om na zo’n​ ​kostenpost nog meer grootse projecten door westerse architecten te laten realiseren,​ ​was voor de toen nieuw geïnstalleerde​ ​president Wen Jiabao in 2003 reden​ ​genoeg om de bouw en financiering te​ ​heroverwegen.

Het doorrekenen van het​ ​project nam een jaar in beslag; toen werd​ ​het de Chinezen duidelijk dat het te laat​ ​was om de bouw nog te stoppen. Al was​ ​het alleen maar omdat dat een enorm gezichtsverlies​ ​zou betekenen.

En dus werd​ ​besloten om door te bouwen, al werden​ ​er tal van kostenbesparende maatregelen​ ​getroffen. Desondanks blijft de visie van​ ​Rem Koolhaas vrijwel onaangetast – zijn urban visie op de hoofdstad van een wereldmacht​ ​in de 21ste eeuw.


Terwijl in China werd gediscussieerd​ ​over de kosten, waren mensenrechten groeperingen​ ​en media in het Westen vooral bezig met de morele kant van Koolhaas’​ ​bouwwerk. Want hoe kun je als gerenommeerd
westerse architect een ‘showpiece’​ ​bouwen voor een communistisch​ ​regime, dat mensenrechten en vrijheid
van meningsuiting compleet naast zich​ ​neerlegt?

Rem Koolhaas zelf vindt dat het werk​ ​voor CCTV juist een bijdrage kan leveren​ ​aan een grotere openheid van het bewind;​ ​de open structuur en brede toepasbaarheid​ ​van het project is juist met die gedachte​ ​ontworpen.

In 2004 zei hij in het​ ​VPRO-programma R.A.M.: “Ik ben ervan​ ​overtuigd dat de staatstelevisie geprivatiseerd​ ​zal worden, daarom doen wij dit​ ​gebouw.”

“De privatisering en digitalisering van de media in China zal voor een uiteindelijke​ ​bevrijding zorg dragen. Als het​ ​niet lukt om die bevrijding rond 2008 te​ ​bewerkstelligen, zal ik dat onmiskenbaar​ ​persoonlijk als rampzalig ervaren.” Aldus Koolhaas.

CCTV Building under construction

Openheid als sleutelwoord

Op een oppervlakte van circa 20 hectare​ ​realiseert het Britse ingenieursbureau​ ​Arup de bouw van het complex. Het
technologisch gedurfde en baanbrekende​ ​ontwerp van de als avant-gardistisch omschreven​ ​Rem Koolhaas is zo vernieuwend​ ​dat de constructie alleen dankzij recent​ ​ontwikkelde architectuur software is te​ ​realiseren.

Dat is des te belangrijker,​ ​omdat Beijing in een aardschok gevoelig​ ​gebied ligt. Het is een vereiste dat het​ ​gebouw schokken van 7+ op de schaal van​ ​Richter kan doorstaan. Een van de moeilijkheden​ ​daarbij is dat in de twee torens​ ​geen echte kern aanwezig is, terwijl ze​ ​toch stevig genoeg moeten zijn om de op​ ​de constructie inwerkende krachten (niet​ ​alleen aardschokken, maar ook de winddruk​ ​en trillingen) aan te kunnen.​

​De oplossing is even krankzinnig als​ ​geniaal: diamantvormige beplating aan​ ​de buitenkant van de torens. Op het eerste​ ​gezicht lijken deze platen decoratief, maar ze zorgen ervoor dat de beide diagonalen​ ​​langsbalken genoeg steun geven aan​ ​de oneven gewichtsverdeling erboven.​

​Deze ‘grid mesh’ bepantsering is daarmee in wezen het​ ​primaire steunsysteem van het gebouw;​ ​een technische wereldprimeur.

Security guard in Beijing subway

De beide torens hellen tien graden over​ ​en zijn met elkaar verbonden door middel​ ​​van een veertien etages hoge overspanning​ ​op respectievelijk 210 en 235 meter​ ​hoogte.

In de twee torens zullen zowel de​ ​televisieredacties als de administratieve​ ​diensten van CCTV worden ondergebracht.

In het op grondniveau gesitueerde​ ​mediapark, de zogeheten black box, zullen​ ​in drie etages – deels ondergronds –
de televisiestudio’s en de technische faciliteiten​ ​gehuisvest worden.

Op het dak​ ​van de black box wordt een parklandschap​ ​gerealiseerd door de Nederlandse​ ​firma Inside Outside van Petra Blaisse.

Het gebouw is ontworpen met ‘openheid’​ ​als sleutelwoord; door middel van​ ​een interne loop kunnen de medewerkers en bezoekers door het gebouw bewegen;​ ​in de ene toren naar boven, dan over​ ​ de brug, en vervolgens in de andere toren​ ​weer naar beneden.

“Wat me fascineert​ ​aan het communistische systeem,” aldus​ ​Koolhaas in R.A.M, is dat het formele​ ​respect voor collectiviteit nog sterk genoeg​ ​i​s om dit loop-ontwerp als zodanig​ ​te herkennen.”

De kern van de overhangende​ ​torens zijn overigens wel volledig​ ​verticaal – even is overwogen om ook de​ ​liftschacht onder een hoek te bouwen,​ ​maar dit had het prijskaartje met 20 miljoen​ ​euro verhoogd.​ ​

Naast het gebouw is plaats voor het ‘Television Cultural Centre’ met een theater​ ​voor 1.500 bezoekers, danszalen en​ ​opnamestudio’s. Daarnaast komt in een​ ​van de torens het Mandarin Oriental, een​ ​vijfsterrenhotel met driehonderd uiterst​ ​luxe kamers.

Spiegel van de Chinese ziel​

Na mijn eerste confrontatie met het gebouw,​ ​gehuld in de nachtelijke duisternis, ben ik​ ​er nog niet uit. Indrukwekkend is het wel.
Maar is het mooi? Doet het wat met je? Is​ ​d​i​e beloofde schoonheid, vernieuwing of​ ​openheid al te bespeuren?

Gelukkig is het​ ​de volgende dag prachtig weer: een strakblauwe​ ​lucht en een licht zonnetje. Dan​ ​ziet alles er waarschijnlijk beter uit. Vanuit een taxi​ ​zie ik het gebouw steeds weer opdoemen​ ​aan de skyline van Beijing.

Het is echt een​ ​opmerkelijk bouwwerk, dat zich door zijn​ ​hoekigheid, harde lijnen en asymmetrische​ ​vorm niet makkelijk laat definiëren.
Daarom besluit ik om me enkele kilometers​ ​van het gebouw af te laten zetten en​ ​​ernaartoe te wandelen.

Zo kan ik vanuit​ ​een telkens veranderend gezichtspunt dewijze waarop de kolos zich tot het straatbeeld​ ​van Beijing verhoudt, bestuderen.

Beijing streets view with CCTV 2008

Tijdens mijn wandeling zie ik wat zich in​ ​feite afspeelt in Beijing: De oude hutongs​ ​(Chinese straatjes en buurtjes) zijn in verval​ ​en staan in de schaduw van de hoogbouw​ ​van het zakendistrict.

Het zijn twee aparte​ ​werelden, wat nog eens wordt benadrukt​ ​door de enorme muur​/schutting​ waarmee het CCTV​ ​gebouw​ ​van pottenkijkers wordt afgeschermd.


Ook die muur komt uit de koker​ ​van Koolhaas. Geen alledaagse schutting​ ​met wervende foto’s van wat er uiteindelijk achter moet verrijzen, maar een muur​ ​met roest en Chinese leuzen uit vervlogen tijden.

Arty en geheel volgens de laatste​ ​trend in urban grunge.
De buurtbewoners en voorbijgangers die​ ​ik naar hun mening vraag over het gebouw,​ ​trekken hun schouders op: “Me don’t like.​ ​Not Chinese. Too expensive too!”

Nee, de​ ​liefde van het volk voor het mega bouwsel is​ ​nog niet echt te bespeuren.

CBD police in Beijing 2008_bw
cctv beijing 2008 behind the scenes
chinese CCP man Beijing 2008_bw

Ik vervolg mijn weg en neem een kijkje​ ​achter de coulissen. Ik besef dat alles wat ik​ ​daar nu aantref, over een à twee jaar verdwenen​ ​zal zijn.

Beijing, eigenlijk heel China, is​ ​in sneltreinvaart aan het moderniseren – het​ ​is de grootste bouwput ter wereld. Het gebouw is een geblindeerde reus​ ​vol dreiging. Een machtssymbool van​ ​een supermacht met vele gezichten​.​

Intimidatie van een grootmacht

Ter voorbereiding van mijn bezoek aan​ ​Beijing bezocht ik het hoofdkantoor van​ ​OMA in Rotterdam, waar ik de officiële​ ​presentatie maquette te zien kreeg.

Op die kleine​ ​schaal, en met de nodige fantasie, krijg je​ ​nog wel een gevoel van begrip voor de positieve​ ​doelstellingen, met als sterkste argument​ ​de communicatieve openheid van het gebouw.

Maar wanneer ik eenmaal aan​ ​de voet van deze in aanbouw zijnde kolos sta, verdwijnt dat​ ​gevoel compleet. Het gebouw is nu nog een donkere,​ geblindeerde reus vol dreiging.

Met​ ​name de overhellende torens stralen pure​ ​intimidatie uit. Het is een machtssymbool​ ​van een supermacht met vele gezichten.​ ​

Dat Koolhaas zich zou kunnen vergissen​ ​in China, in de beoogde openheid​ ​van het regime, blijkt van een kinderlijke​ ​naïviteit. Zijn motivatie om ’s werelds​ ​grootste kantorencomplex neer te zetten​ ​in Beijing, lijkt eerder gebaseerd op​ ​de ambitie om iets te kunnen bouwen dat elders in de wereld onmogelijk zou zijn.

“We moesten kiezen of we iets in China​ ​wilden maken of in het New York van na​ ​9/11”, aldus Koolhaas tegen de VPRO.”

Dat​ ​het staatsinstituut CCTV de bevolking een​ ​gecontroleerde en gecensureerde waarheid​ ​blijft presenteren, werd eens te meer​ ​duidelijk toen tijdens mijn verblijf in China de hel losbrak in het door​ ​China geannexeerde Tibet.

Terwijl de​ ​wereldopinie steeds meer in verzet komt​ ​tegen China’s dubbele moraal en oproept​ ​tot het boycotten van de Olympische Spelen, is het CCTV-gebouw nu al in een,​ ​letterlijke, spagaat beland.

Openheid of​ ​staats propaganda? Communisme of kapitalisme?
Misschien is dat wel de ware​ ​visuele boodschap en vraagstelling van het CCTV complex. 

cctv photo beijing 2008

‘Bedelmonnik met een missie’ Peter Klashorst.

Eerder gepubliceerd verhaal en fotografie in HP/De Tijd kerstnummer 2010.

Peter Klashorst, in de jaren tachtig een van de meest spraakmakende kunstenaars van zijn generatie, woont en werkt tegenwoordig in de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh.

Daar exposeerde de kunstenaar in de voormalige Tuol Sleng-S-21 gevangenis zijn meest recente werken.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh-tekening

Michael Klinkhamer bezocht de kunstenaar in zijn Aziatische domicilie en sprak met hem over zijn eclectische oeuvre, zijn hang naar zelfdestructie en, hoe kan het ook anders, vrouwen, macht en de totale redeloosheid van het bestaan.

Ik verlaat de aankomsthal van het Phnom Penh International Airport. Uit een kluitje rondhangende Cambodjanen maken zich enkele figuren los, zwaaiend met bordjes, “You need car, taxi, hotel? Where you go?” 

Vanuit mijn ooghoek zie ik een gedrongen man staan, met indringende donkere ogen onder een zwart flaphoed; Peter Klashorst.

Na een korte, hartelijke begroeting rijden we per tuk-tuk, een soort brommer koets de vroege avondspits in, op weg naar Klashorst zijn huis annex atelier. De kunstenaar woont en werkt downtown, in het uitgaansgebied waar de nacht geen einde kent en de tientallen barretjes namen hebben als, Candy Bar, LuckyBar 69,  Darling-Darling en You Hot. 

Het stadsdeel ligt aan de indrukwekkende Mekong Rivier en wordt begrensd door een fraai onderhouden boulevard. De bouwstijl is Frans koloniaal, die het gebied bijna een Zuid Franse allure verleent. Laten we eerst maar even wat drinken, toch?”, zegt Klashorst. “Het bier is hier goed en de sfeer zit er altijd in”. Hij gaat me voor, een donkere, ijskoud gekoelde bar in, waar een twintigtal ‘hostessen’ ons vriendelijk welkom heten.

“Proost en welkom in mijn stad”, zegt Klashorst na de eerste teug van zijn ijskoude bier, onverstoorbaar, terwijl slanke vrouwenhanden over ons heen beginnen te kroelen en onze nek en rug stevig masseren. “Let daar maar niet op hoor, zo gaat het hier gewoon”, zegt Klashorst. “Het is gewoon werk voor die meiden. Ze komen vanuit de sloppenwijken en het platteland hiernaartoe en verdienen op deze manier heel wat meer dan als ze in een fabriek of in een sweatshop iets vaags in elkaar zetten voor twee dollar per dag.

 Ik zit vaak in dit soort barretjes. Meestal geef ik zo´n meisje wel eens wat dollars of een mobiele telefoon. Natuurlijk, als je ook ´iets anders´ wilt dan is dat ook te regelen, al moet ik daar nu echt even niet aan denken. Trouwens, ik zie die meisjes hier ook meer als modellen voor mijn schilderijen, tekeningen, strips, films, mijn erotische foto’s; ze zijn een bron voor mijn beeldverhalen. Ik zie veel schoonheid en onschuld in hen. Op Facebook publiceer ik soms korte films van een paar vrouwen, kleine portretjes en culturele vertellingen. Denk je nu echt dat ik hier voor seks kom? Ik neuk toch altijd en overal wel, daar gaat het mij niet om.

Deze vrouwen hebben mij ook weer nodig om te praten en te rusten en wat geld los te krijgen, voor van alles. Ik ben daar makkelijk in, dat is altijd al zo geweest. Als ik weer wat poen heb dan moet het op, en als er even geen geld is dan helpen ze mij ook met gezelschap, eten of drank.”   

Saint-of-Me-Klashorst-atelier-Phnom-Penh.
Saint-of-Me-Klashorst-atelier-Phnom-Penh.

Klashorst voelt zich duidelijk thuis in de Cambodjaanse hoofdstad, waar hij min of meer bij toeval is beland. “Ik pendelde eerst tussen mijn huizen en vrouwen in Azië en Afrika. Daarna woonde ik in Bangkok. Van mijn leven in Afrika was ik toen even genezen, daar werd het me te gevaarlijk. Ik werd steeds weer gearresteerd en zat dan in de bak terwijl de politie alles uit mijn huis stal. Hier in Azië is het toch wat normaler.

Aziaten zijn totaal niet  agressief. De Afrikanen in de slums wel, die vreten een witte jongen als ik op, zeker als ze geld aan iemand ruiken. Zo kwam ik dus in Bangkok terecht. Maar daar werd het me te duur en te braaf. Ik vond die welvaart eigenlijk een beetje saai.

Hier in Phnom Penh heb je een dorpse sfeer met een dikke rand van heftige armoede, corruptie en daarnaast ook extreme rijkdom.

Het ieder voor zich. Wat natuurlijk veel te maken heeft met de periode van de Khmer Rouge en de totale waanzin van zelfdestructie en broedermoord.

Van 1975 tot 1979 vergreep de communistische Khmer Rouge zich aan de Cambodjaanse bevolking in een naïef opgezette communistische revolutie. In luttele jaren joeg het regime van Pol Pot het land naar de afgrond, ten koste van miljoenen doden.

Als symbool van het bloedvergieten heeft de huidige Cambodjaanse regering in samenwerking met UNESCO van de voormalige Tuol Sleng-S-21 gevangenis een museum gemaakt, dat nu een van de grote toeristische trekpleisters van Phnom Penh is.

Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-Phnom-Penh
Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-Phnom-Penh
Klashorst-in-Tuol-Sleng-S21-museum-Phnom-Penh-

Klashorst: “Als je het nuchter bekijkt is dat museum gewoon een vorm van exhibitionisme. Toch ben ik er tijdens een van mijn eerste bezoeken aan Cambodja maar eens gaan kijken. En toen realiseerde ik me dat het, zonder dat de Cambodjanen het zelf beseffen, ook een soort ´kunstinstallatie´ is, zoals je in Nederland in een modern museum ziet.

Het staat er vol met heftige foto’s en instrumenten van die haat en de onvoorstelbare menselijke destructie. De plek heeft Klashorst geïnspireerd tot de werken die hij in de voormalige gevangenis en martelwerkplaats nu gaat exposeren. “Ik maak een aantal doeken van twee bij anderhalf meter, ik ben ook bezig aan een groot standbeeld voor de 14.000 tot 20.000 slachtoffers van de Khmer Rouge uit de Tuol Sleng-S21 gevangenis en ik werk samen met UNESCO aan een gedenkplaats en monument voor de familieleden van de slachtoffers.

Op de sokkel komen de namen van alle slachtoffers te staan.” Voor de kunstenaar staat de geschiedenis van de Khmer Rouge niet op zichzelf. “Het is echt afschuwelijk wat ze daar in die gevangenis hebben uitgevreten. Maar ik beschouw die geschiedenis niet als een incident uit het verleden, zoals bijvoorbeeld de holocaust. Het is niet alsof dit soort geweld nu niet meer gebeurt. Er is altijd wel een, macht die zich vergrijpt aan de verschoppelingen,

Een politieke of militaire macht die uitbuit, vernederd en martelt. Als je even pech hebt om aan de verkeerde kant te zitten van de lijn. Kijk maar naar Irak, Afghanistan, Iran, Israël, enzovoort. Daarom is dit werk ook een actueel en een heel persoonlijk statement. Ik kom soms nog even in Nederland, en daar gaat het ook steeds meer die kant op. Het nummeren en opsluiten, registreren en fotograferen van totaal onschuldige mensen. Met als enige doel om ze daarna zo snel mogelijk te laten verdwijnen uit Nederland. Nederlandse repressie.


Zijn betoog wordt onderbroken door de ringtone van zijn mobieltje. “Wacht even, telefoontje. Ja? No baby, I am working now. No, working. I can not meet, no. I’m with a journalist working and then painting. Listen, I am no tourist o.k?. “

Peter-Klashorst-in-de-straten-van-Phnom-Penh
Peter-Klashorst-in-de-straten-van-Phnom-Penh

Diep in de nacht loop ik de trappen op naar Klashorsts atelier, gevestigd  in een grote etage met een  ruim opgezet dakterras. De straatverlichting werpt een zachtgele gloed over de zwoele tropische geurende, en altijd in beweging zijnde stad. Een licht verkoelende bries blaast door de nu verlaten straten.

Peter Klashorst is aan het werk, in het gezelschap van een nieuwe Cambodjaanse vriendin en model. Hij staart naar de grote doeken die verspreid langs de muur staan, en werkt steeds kortstondig gewapend met een spuitbus, aan verschillende doeken. Met dansachtige bewegingen brengt hij korte zwarte lijnen, snelle strepen en kleuraccenten op de doeken aan.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh
Nacht schilderen in Cambodja
Klashorst-atelier-Phnom-Penh-portret
The Horror!

“Deze serie schilderijen van de gemartelde en vermoorde slachtoffers van de Khmer Rouge zijn op de authentieke historische foto’s geïnspireerd”, vertelt Klashorst, al schilderend.

“Morgen moeten we maar even naar de Tuol Sleng gevangenis gaan, dan zul je beter begrijpen wat ik bedoel en waar dit werk voor staat.”Tuol Sleng is de oude Tuol Svay Prey Hogeschool die in 1975 door de Rode Khmer werd overgenomen voor gebruik door de speciale veiligheidsdienst van Pol Pot.

Het gebouw werd door deze dienst gebruikt als gevangenis (S-21) en martelkamer. Hoeveel gevangenen er precies binnen deze muren hebben gezeten, is onbekend. Schattingen lopen uiteen van 14.000 tot 20.000 mensen.

Klashorst-atelier-Phnom-Penh-nacht

“Het is een verhaal dat eigenlijk al heel lang in me zit”, vertelt Klashorst terwijl we door de hol klinkende voormalige martelkamers lopen en halt houden bij de primitieve houten martelapparaten. “Als kind liep ik ook mee in de anti-Vietnamdemonstraties”.

“Toen ik dus eenmaal in Phnom Penh kwam, raakte die geschiedenis me heel sterk, waarschijnlijk omdat ik zelf in Afrika voor langere tijd zat opgesloten. Maar ook eigenlijk al vanuit het verleden van mijn vader die in een kamp zat in Polen, tijdens de oorlog. Die ouwe, inmiddels tweeënnegentig jaar oud, heeft allerlei kamp trauma’s waar hij nooit echt helemaal van los is gekomen. In dat opzicht was ik al van jongs af aan opgescheept met een zwijgend trauma binnen mijn familie.

Na mijn eerste bezoek aan de Tuol Sleng gevangenis rolden de tekeningen, schetsen en schilderijen eigenlijk vanzelf uit mijn kwast. Ik voel dat dit iets is dat ook diep in mij zit. Ik heb de originele foto’s, die hier gedeeltelijk aan de muur en in die vitrines tentoon zijn gesteld als uitgangspunt gebruikt.

Bij het museumpersoneel en directie kregen ze in de gaten dat ik er mee aan het werk was. Vervolgens werd ik benaderd door UNESCO. Om iets te mogen doen in het museum heb je natuurlijk toestemming nodig van de minister van cultuur of zo. Die is nu afgegeven, via de UNESCO, en nu ga ik hier op de bovenverdieping mijn werk exposeren. Rond de tijd van de tentoonstelling zijn er ook eindelijk de langverwachte uitspraken van het  Cambodjaanse oorlogstribunaal. Dat maakt het verwerkingsproces van de slachtoffers en de straffen voor de voormalige Khmer Rouge leiders en beulen zeer actueel.

Klashorst: “Maar een handjevol mensen heeft deze gevangenis ervaring overleefd, hooguit zes of zeven mensen. Zij en hun familieleden krijgen hier geen enkele aandacht, geestelijke hulp of financiële steun. Het leven gaat door en er sterven hier regelmatig nog grote groepen mensen, zoals onlangs op die brug over de Mekong rivier. Hup, driehonderd doden en plus gewonden. De volgend dag is alles weggeruimd. En gaat het leven weer door.

Ik werk nu nauw samen met een van de overlevenden, Choum Mey. Die man komt nog dagelijks in de S-21 gevangenis, iedere dag met zijn brommertje om twee uur. Hij is dus nooit echt vrij gekomen. Ik praat met hem en kom zo meer en meer te weten over die tijd, en het leven ten tijde van de Khmer Rouge.”

Klashorst is zich ervan bewust dat zijn Cambodjaanse werk bij sommigen scepsis zal oproepen. “Ik sta nog altijd bekend als die blote vrouwen schilder.

Na duizenden schilderijen van allerlei naakte dames, die ook allemaal een persoonlijk verhaal hebben – en ik ga daar dan ook diep, letterlijk heel diep op in – kreeg ik daar eigenlijk wel genoeg van.

Na letterlijk duizenden van die verhalen en aansluitende, soms slopende affaires, word je daar heel moe van. Het voordeel bij het maken van deze portretten is dat die mensen dood zijn. In mijn atelier staan nu de doeken die min of meer af zijn, en staren die dode ogen mij aan. Ik voel daarbij wel een emotionele druk. Want wanneer ik iemand schilder dan word ik ook die persoon. Als iemand een zenuwtic heeft bijvoorbeeld, dan krijg ik die ook. Maf, niet?

Mijn manier van schilderen is geen –isme.  Ik ben helemaal los van die Amsterdamse kunstwereld.

Al jaren geleden  ben ik uit die incestueuze wereld gekropen. Dat komt volgens mij mijn werk alleen maar ten goede. Die scene heeft mij sowieso nooit geboeid, ik moest er  eigenlijk nooit iets van hebben. Of ik nu in het Stedelijk museum hing of ergens in een galerie in New York. Ik schilder liever onafhankelijk vanuit de jungle, the heart of darkness, om het zo maar eens te stellen.

Wat al die commerciële kunst types er van vinden, boeit mij niet. Een serie portretten als deze is qua stijl vast al eens eerder gedaan. Die met spuitbus gemaakte hersengolven voegen  er een abstract element  aan toe. Ik word één met de verf, de spuitbus en het doek, en transformeer  dan mee in het schilderij. Wanneer ik schilder zit ik soms, geestelijk compleet vast alsof ik in een van die kleine cellen die ze hier in de Tuol Sleng hebben.

Letterlijk voel ik de pijn en wanhoop die hier tussen deze muren heeft rond gewaard. Ik hoop dat de bezoekers dat straks ook zullen voelen, en dat de slachtoffers op een of andere manier weer tot leven zullen komen, snap je?”  Klashorst kijkt me vragend aan. 

“Dit  kunstproject is mijn bestemming geworden, zo voelt het. Hier heb ik eigenlijk mijn hele leven voor gewerkt.”

We lopen samen zwijgend door de zalen van het martelmuseum en willen net vertrekken als er een tropische stortbui losbarst. We vluchten snel terug naar een van de zalen van het museum. In een naargeestige hoek van de zaal staat een vitrine, volgestapeld met schedels die ons leeg aanstaren.

Lege bruine oogkassen en de doorboorde schedels van een vermoorde generatie kansloze Cambodjanen. Terwijl ik huiver, en een rilling van afschuw onderdruk, is Klashorst via zijn mobieltje alweer in gesprek met een van zijn nog springlevende modellen. “Yes! What baby? you need phone, again why? I gave you one yesterday, you lost it … o.k. we talk later, I am busy now, yes working,  no boom boom. not with her, no, no working with Holland journalist,  o.k !”

Painter Peter Klashorst in Phnom Penh
Portret Peter Klashorst in Phnom Penh 2014